“АСТАНА МЕДИЦИНА УНИВЕРСИТЕТІ” АҚ

“АСТАНА МЕДИЦИНА УНИВЕРСИТЕТІ” АҚ Мейіргер ісі мамандығы Дәріс № 1 Тақырыбы: Қоздырғыш құрылымдардың функциялық ерекшеліктері. Қозғалыс қызметінің жүйелік реттелуі.

Мақсаты: Қоздырғыш құрылымдардың функциялық ерекшеліктері туралы көзқарасты қалыптастыру ЖОСПАР Қозғыш ұлпалар туралы түсінік МТП және МӘП, табиғаты Бұлшықеттің функциялық ерекшеліктері ЖТ функциялық ерекшеліктері Синапс арқылы қозудың таралу ерекшеліктері

ҚОЗҒЫШ ҰЛПАЛАР кейбір жүйке бұлшық ет без ұлпалары Бұл қозғыш ұлпалар үш түрлі күйде тыныштық қозу болуы мүмкін: тежелу

ҚОЗУ БЕЛГІЛЕРІ ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ТЫНЫШТЫҚ ұлпалар мен мүшелердің өзіне тән әрекетін атқармаған күйі Ұлпалар мен мүшелердің әрекеті 2 түрде байқалады: ҚОЗУ ТЕЖЕЛУ ҚОЗУ – ТІТІРКЕНДІРУ САЛДАРЫНАН ТІРІ ҰЛПАЛАРДЫҢ ӘРЕКЕТТІ, БЕЛСЕНДІ, БІЛГІЛІ БІР ҚЫЗМЕТ АТҚАРА АЛАТЫНДАЙ ЖАҒДАЙ ҚОЗУ ПАЙДА БОЛУ ҮШІН ҚОЗҒЫШ ҰЛПАЛАР ТІТІРКЕНДІРІЛУ ҚАЖЕТ

БАРЛЫҚ ТІРІ қозғыштық ҚҰРЫЛЫМДАРҒА КЕЛЕСІ тітіркенгіштік ҚАСИЕТТЕРІ ТӘН: құбылмалылық Тітіркенгіштік – тірі құрылымдардың тітіркендіруге жалпылама реакциялармен беретін жауабы Қозғыштық – тірі құрылымдардың тітіркендіруге арнаулы өзіндік реакциямен, таралатын әрекет потенциалымен жауап беруі Құбылмалылық (лабильділік) –айырықша ритмді тітіркенгішке тірі ұлпаның айрықша ритмді жауап беру қасиеті

ТІТІРКЕНГІШТІК (РЕАКТИВТІЛІК) n Әр тірі торшалар мен ұлпалардың жалпы тітіркендіруге жауап беру қасиеті. Тітіркенгіштік – жануарлар мен өсімдіктер торшаларына тән реакция; тітіркендіруге зат және энергия алмасу процесінің өзгеруімен беретін жауабы. Оның әсерімен клеткалармен ұлпалардың өсу және көбею процестері атқарылады Бұл қасиет арқылы тірі құрылымдардың қоршаған орта жағдайларына баяу морфологиялық бейімделу процесі жүреді

ТІТІРКЕНДІРГІШТЕРДІҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ Энергиялық табиғатына қарай химиялық физикалық биологиялық Қышқылдар, сілтілер, Механикалық, электрлік, Гормондар, микробтар, тұздар, улар т. б. термиялық, дыбыстық, вирустар т, б, сәулелік, рентген т. б. Биологиялық маңызына қарай адекватты адекватсыз Лат. тілінен аударғанда аdaeguatus – арнаулы, тиісті, үйреншікті

ҚОЗУ ПРОЦЕСІ ШЕКТЕЛГЕН ШЕКТЕЛМЕГЕН (ТАРАЛМАЙТЫН) (ТАРАЛАТЫН) Тітіркендіргіш күші табал- дырықтан төмен болғанда дырықтан жоғары болғанда туындайды табалдырықтан төмен Әсер ету күшіне қарай табалдырықты тітіркендіргіштер табалдырықтан жоғары

ҚОЗҒЫШТЫҚ n Тітіркендіруге арнаулы өзіндік реакциямен жауап беруі n Тітіркендіру әсерінен қозғыш ұлпаларда қозу процесі туады n Ұлпалар тыныштық күйден қозу күйіне көшеді n Қозу кезінде ұлпа торшаларының мембраналық потенциалы әрекет потенциалына айналады

ҚОЗУ ПРОЦЕСІНІҢ ДАМУ САТЫЛАРЫ 1 Қозғыштықтың жергілікті жоғарылау- Деполяризация 2 Абсолюттік рефрактерлік- әрекет потенциалдың шыны өрлеу сатысы 3 Салыстырмалы рефрактерлік- Реполяризация іздік деполяризация здік деполяризация 4 Экзальтация іздік деполяризация аяғы 5 Субнормальды сатысы іздік гиперполяризация n Деполяризация - мембрана потенциалдың төмеңдеуі, n Реполяризация – мембрана зарядтардың қайта қалпына келу n Гиперполяризация – мембрана потенциалдың жоғарлауы n Реверсия - потенциал белгісінің өзгеруі

Ұлпалардағы биоэлектрлік құбылыстар Италия ғалымы (1791 ж) Л. Гальванидің алғашқы (1 -ші) тәжірибесі Мырыш пластинкасымен (1) жабыстырылған мыс сым ілгішпен (2) омыртқаның екі жағында орналасқан жүйке будаларын іліп алып, бақаның сирағын мырыш пластинкасының шетіне тигізеді. Бақаның аяғы пластинкаға тиген сайын жиырыла бастайды.

Зақымдалған бұлшық етіндегі биотоктарды анықтау схемасы. Гальванидің екінші тәжірибесі Бақадан жүйке-бұлшық ет препаратын дайындап, балтыр етінің (1) сіңірге жақын жерін аздап кеседі (4). Шонданай жүйкені (2) шыны ілгіштермен (3) көтеріп, бұлшық еттің зақымдалған (4) және зақымдалмаған жерлеріне тиетіндей етіп препарат үстіне тастайды. Жүйке еттің зақымдалған және зақымдалмаған жеріне тиген кезде, бұлшық ет биотоктың әсерінен жиырылады.

Маттеучидың 2 -ші тәжірибесі Бақа сирақтарынан екі жүйке-ет препаратын (1) жасап біріншінің шонданай жүйкесін (2), екіншінің балтыр етіне салып түйістіреді. Екінші препараттағы жүйкені электродтар арқылы (3) тітіркендіргенде екеуінің де балтыр еттері бір мезгілде сіресе жиырылғаны байқалады. Тіке тітіркендірілмесе де бірінші препараттың балтыр етінің жиырылуы екінші препаратта пайда болған қозу импульсі (тогы), ет үстінде жатқан бірінші препараттың жүйкесі арқылы жылжып балтыр етті тітіркендіреді

мембрана-иондық, немесе натрий-калийлі сорап (насос) теорисы Биотоктар табиғатын түсіндіру үшін қазіргі электрофизиология өзінің негізіне А. Ходжкин, А. Хаксли және Б. Катц 1950 -жылдардың соңында биопотенциалдар туындауының жаңа теориясын ашқан. Бұл теория мембрана-иондық, немесе натрий-калийлі сорап (насос) теориясы деп аталады.

А-В. Клетка ішіндегі мембраналық потенциалды өлшеу А. Клетка қан плазмасымен (немесе физиологиялық ерітіндімен) толған камера ішіне еңгізілген. Б. Сол жақта: екі электрод, клеткдан тыс орнатылған жағдайда, вольтметр потенциал айырмашылығын нөл « 0» деп көрсетеді. Оң жақта: әкететін электрод клетка ішіне еңгізілген, ал индифферентті электрод клеткадан тыс жатқанда вольтметр тыныштық потенциалдың деңгейін көрсетеді. В. Электродты клетка ішіне еңгізу дейін және еңгізген кейін потенциал деңгейі.

Торша мембранасының моделі

Торшаның сұйық мозаикалық моделі

Торша мембранасындағы ионды каналдың моделі.

Жүйке талшықтағы әрекет потенциалдың пайда болу механизмі А – мембраналық потенциалдың өзгеруі; Б – иондық токтардың схемасы; В – натрий (РNa) мен калийдың (РК) өзгеруі. ТП – тыныштық потенциал; ӘП - әрекет потенциал.

Реверсия -

Бұлшық ет Жоғары даму сатысындағы жануарлар ағзасында үш түрлі ет кездеседі. Олар қаңқаның көлденең жолақ еттері, жүректің көлденең жолақ еттері және ішкі мүшелердің, қан тамырларының, терінің бірыңғай салалы еттері.

Көлденең жолақ еттің құрылым схемасы 1 — эндомизий; 2 — ет талшықтары; 3 — сарколемма; 4 — миофибриллалардың жиынтығы; 5 — миофибрилла; 6 — анизотропты диск; 7 — изотропты диск; 8 — ядролар; 9 — қан капиллярлары; 10 — эндомизий дәнекер торшалары; 11 — моторлық жүйке талшығы; 12 — моторлы жүйке ұшы.

Миофибрилла құрылымы Ет талшықтарының жиырылуын функционалдық құрылым – саркомер қамтамасыз етеді. Саркомердің екі шетінде жарты изотроптық дискалар, ал ортасында – бүтін анизотроптық диск орналасқан. Жылы қанды жануарлар етінде саркомердің ұзындығы 2 мкм шамасында. а – ет талшығы; б – босаңсыған ет талшығында изотроптық (И) және анизотроптық (А) дискалар

Саркомер • Рис. 7 -3. Саркомер содержит один А-диск (тёмный) и две половины I-диска (светлого). Толстые миозиновые нити занимают центральную часть саркомера. Титин соединяет свободные концы миозиновых нитей с Z-линией. Тонкие актиновые нити одним концом прикреплены к Z-линии, а другим направляются к середине сaркомера и частично входят между толстыми нитями

Сопряжение возбуждения и сокращения в скелетном мышечном волокне Тетрада Са 2+-каналов L-типа в мембране Т-трубочки прямо контактируют с четырьмя СЕ Ca 2+ -канала в мембране терминальных цистерн саркоплазматического ретикулума. Потенциалозависимые Са 2+-каналы L-типа регистрируют деполяризацию плазмолеммы и активируют Ca 2+ -каналы в мембране саркоплазматического ретикулума, обеспечивающие выход Ca 2+ в саркоплазму

ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫС Жұлын рефлекстерін зерттеу және олардың рецептивтік алаңдарын анықтау Рефлекстердің рецептивтік алаңдары Миы алынып тасталған бақаны төмеңгі иегінен штативке іледі. Тәжірибені 5 -8 мин соң бастайды (шок құбылыстары кеткеннен кейін). Тітіркендірулердің уақыт арасы 2 -3 мин болу қажет. Қылшықтан жасалған будамен бақаның артқы сирағының ішкі, сыртқы жақтарын тітіркендіріп, аяқты бүгу, немесе жазу рефлекстерін тудырады. Бақаның артқы аяғының терісіне 0, 5% H 2 SO 4 ерітіндісіне батырылып алынған қағазды жапсырса, ол осы аяғын қатты қимылдатып, қағазды сілкіп тастайды (ысқылау рефлекс). Бұл аталған рефлекстер жұлын орталықтарының қатысуымен жүретін рефлекстер. 1 - бүгілу; 2 – жазу, 3 – ысқылау рефлекстердің алаңы.

ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫС Тюрк әдісімен рефлекс уақытын анықтау Миы алынып тасталған бақаны штативке іліп қойып, артқы сирақтарын 0, 25% H 2 SO 4 ерітіндісіне батырып, жауап реакциясының басталған уақытын метраном соғысы арқылы анықтайды. Содан кейін сирақты сумен жақсылап жуып, рефлекс уақытын күкірт қышқылының 0, 5 және 1% ерітінділерінің әсерімен анықтайды. Рефлекс уақытының тітіркендіргіш күшіне қарай өзгеретініне көңіл аударады. Тітіркендіргіш күші жоғарласа (қышқылдың концентрациясы), рефлекс уақыты қысқарады. Рефлекс уақытын анықтау тәжірибенің схемасы: 1 – метроном; 2 – 0, 25% H 2 SO 4 ерітіндісі; 3 – 0, 05 және 1% H 2 SO 4 ерітінділері

Сеченов тежелуі Күкірт қышқылының 0, 3%-ды ерітіндісін пайдаланып, дайындалған бақада екі рет рефлекс уақытын анықтайды (арасы 2 мин). Бақаның миын ашып, оның кесілген жерін мақтамен құрғатып, көру төмпешігіне ас тұзының кристалын салады да қайтадан рефлек уақытын анықтайды. Рефлекс уақыты ұзарады. Мидағы тұз кристалдарын алып тастап, миды сумен шайып тастайды да, қайтадан рефлекс уақытын анықтайды. 3 -6 мин ішінде рефлекс уақыты қалпына келеді. I –рефлекс уақыт анықтау кездегі қозудың мотонейрон аркылы өтуі; II – тұздың кристалын салу кезіндегі рефлекс уақытының ұзаруы, мотонейронға тежелу әрекетінің келуі.