Ас қорыту жүйесінің морфофункционалдық ерекшеліктері және физикалды тексеру әдістері. Жалпы қарау. Іштің беткей және терең пальпациясы. Г. К. Есимова З. Н. Джангельдина Р. М. Шайхынбекова Л. М. Байболатова С. У. Умарова А. Б. Мустафин 2015 -2016 о. ж.
Ас қорыту жүйесінің гистологиясы 2
Ас қорыту жүйесінің құрылысы
Асқорыту түтіктерінің бөліктері АЛДЫҢҒЫ БӨЛІГІ Асқазан, аш және тоқ ішек, бауыр, ұйқы безі АСҚОРЫТУ ТҮТІГІ АРАЛЫҚ БӨЛІГІ Ауыз қуысы мүшелері, ірі сілекей бездері, өңеш Тік ішектің анальді бөлігі АРТҚЫ БӨЛІГІ
Асқорыту түтіктерінің гистограммасы
Сілекей бездерінің гистологиялық құрылысы Құлақ маңы безі Жақ асты безі 6
Сілекей безі ацинусының сызбасы
Өңештің құрылысы ҚАБЫРҒАСЫНЫҢ ҚАБАТТАРЫ КІЛЕГЕЙЛІ ҚАБЫҚ 1. ЭПИТЕЛИЙ 2. МЕНШІКТІ ПЛАСТИНКА 3. БҰЛШЫҚ ЕТТІ ПЛАСТИНКА КІЛЕГЕЙ АСТЫ НЕГІЗІ БОРПЫЛДАҚ ДӘНЕКЕР ТІНІ БҰЛШЫҚ ЕТТІ ҚАБЫҒЫ КӨЛДЕНЕҢ ЖОЛАҚТЫ ДӘНЕКЕР ТІНІ СЫРТҚЫ Сірлі ҚАБЫҒЫ АДВЕНТИЦИЯЛЫ (БДТ) СІРЛІ ҚАБЫҚ (БДТ + МЕЗОТЕЛИЙ)
Өңештің гистологиялық құрылысы Өңештің кесіндісі Өңештің асқазанға ауысатын бөлігі 9
Асқазанның гистологиялық құрылысы Асқазан түбі Асқазан шұңқыры
Асқазан бездері жасушаларының үлгісі
Эндокриноциттер мен гормондар: • • ЕС – серотонин мелатонин G – гастрин P – бомбезин ECL – гистамин D – соматостатин D 1 – ВИП A – глюкагон
Асқазанның гистологиялық құрылысы Асқазанның фундальді бөлігі Асқазанның пилорикалық бөлігі 13
Аш ішектің гистологиялық құрылысы
Аш ішектің гистологиялық құрылысы Бүрлері Криптасы 15
Аш ішектің гистологиялық құрылысы Панет жасушалары
Аш ішек бөліктерінің гистологиялық құрылысы 12 - елі ішек Ащы ішек 17
Тоқ ішектің гистологиялық құрылысы Тоқ ішек Құрт тәрізді өсінді 18
Ас қорыту жүйесінің физиологиясы 19
Ас қорыту жүйесінің қызметтері Ø Ас қорыту Ø Сөл шығару (секреция) Ø Қимыл Ø Сініру Ø Сыртқа шығару (экскреция) Ø Эндокринді Ø Қорғаныс Ø Гемопоэзге қатысу
Ас қорыту түрлері 1. Аутолиздік – тағам құрамындағы ферменттер (ана сүті) 2. Симбиоздық –гидролиз микроорганизмдер ферменттерінің әсерінен жүреді (тоқ ішекте) 3. Меншікті а) қуыстық (дистанттық) ас қорыту – ас қорыту ішекқарын түтігінде жүреді б) мембраналық (қабырғалық) ас қорыту – ішек жасушаларының көмкерілген эпителиі мен гликокаликсте орналасқан ферментттердің әсерінен жүреді в) жасуша ішілік - фагоцитоз, пиноцитоз
Ас қорыту конвейірі (реті) Ауыз қуысы мен өнеште: - шайнау, жұту - сілекейдің бөлінуі - көмірсулар ыдырай бастайды Қарында: - астын ұсақталуы, жылжыуы -Қарын сөлінінің , шырыштың , гастринің, гистаминің бөлінуі - протеиндердің ыдырауы -Дәрі - дәрмектердің және алкогольдің сіңуі.
Аш ішекте: -Химустың жылжыуы - шырыш секрециясы - өт пен ұйқы безі сөліңін әсерінен қоректі заттардың ыдырауы - мембраналык ас қорыту - энтерогастрин, секретин, холецистокинин, мотилин және т. б гастроинтестиналды гормондар түзіледі Ток ішекте: - химустың жылжыуы - шырыш болінуі - көптеген ішек микроорганизмдерінің орналасу орыны -тұз бен судың сіңіуі - бактериялар түзетін витаминдердің сіңіуі
Ас қорыту конвейері - сөлдері амилаза, мальтаза, лизоцим, муцин, пепсин(оген), қарын липазасы, химозин (реннин), Кастл факторы, HCL Пигменттер: билирубин, биливердин. Өт және өт қышқылдары, холестерин, липидтер. амилаза, трипсин(оген), химотрипсин(оген), липазалар, нуклеазалар энтерокиназа, амилаза, лактаза, сахараза, эрепсин, липазалар пептидаза, амилаза, липаза
АҚЖ жүйкелік реттелуі Парасимпатикалық • Қимыл әрекетінің қүшеуі • Сфинктерлердің босансуы • Ас қорыту бездерінең сөл болінуінің кушеуі Симпатикалық • Қимыл әрекетінің тежелуі • Сфинктерлердің жиырылуы • Ас қорыту бездерінең сөл болінуінің тежелуі ( сілекей бездерінен басқа)
АҚЖ гормондары ХЦК: сокращение желчного пузыря Мотилин - секретируется верхними отделами 12 перстной кишки усиление моторики ЖКТ. Стимуляция сокращений и секреции HCl Секретин Гастроингибирующий пептид- тормозит эвакуацию химуса желудка, когда тонкий кишечник заполнен (в ответ на Н+): секреция большого количества воды и HCO 3 ХЦК (в ответ на жирные кислоты и белки): продукция ферментов и секреция небольшого количества воды и электролитов
Сілекей бөлінуі
Асқазан сөлі бөліну кезендері I. Күрделі рефлекстік (ми кезені) - ШАРТТЫ РЕФЛЕКСТІК сілекей Асқазан сөлі - ШАРТСЫЗ РЕФЛЕКСТІК II. Асқазан Ұйқы без сөлі (нейрогуморалдық: Механикалық және гуморалдық) Ішек сөлі II. Ішек III. Гуморалды - химиялық кезені Өт
Сілекейдің рефлекстік бөлінуі. “Жалған” тамақтандыру тәжірибесі
Мембраналық ас қорыту Жиекті эпителий аймағы 0, 01 -0, 02 мкм 1 -2 мкм Бір энтероцитте 3000 -дейін микробұрлер бар – алаңы 30 -есеге үлғаяды Мембраналық ферменттер Ферменттердің белсенді орталықтары
Мембраналық ас қорыту Энтероциттер эпителий жиегінің микробүрлері мен гликокалексінде адсорбцияланған ферменттері арқылы олигомерлерді гидролиздейді
Аш ішектегі астың сіңірілуі Аминоқышқылдар мен глюкоза қан капиллярларына сіңіріледі, глицерин мен май қышқылдары — ішек бүрлерінің эпителиоциттеріне тасымалданады, онда адамға тәң май түзіледі, хиломикрон түрінде лимфа капиллярларына, одан қанға өтіп ағзаға сіңеді
Тоқ ішектің қызметі (функциясы) Тоқ ішек сөлі ферментсіз, қурамында көптеген микроорганизмдері бар: - клетчатканы ыдыратады; - белоктарды шірітеді; - “К” витамин және В тобының : - В 1, В 6, В 12 витаминдері түзіледі. -Арнайы емес иммунитетті қүшейтеді (жекелеген лимфоидты фолликулдар) - Тәулігіне 4 л - 90% су, қоректік заттар, витаминдер, аминоқышқылдар сіңіріледі Нәжіс қалыптасады және шлактар сыртқа шығарылады
АҚЖ-ының қимыл кызметі: Жұту актысымен астың өнештен өтуі
Асқазандағы астың 12 -елі ішекке өтуі (эвакуациясы ) В желудке пища, смешанная со слюной задерживается от 3 -х до 10 часов для механической и химической обработки
Астың асқазаннан он екі елі ішекке өтуі Химустің асқазаннан он екі елі ішекке өтуі келесі негізгі факторларға байланысты : - астың қышқылдығымен (р. Н) температурасына; асқазандағы астың көлеміне және құрамына; -асқазан антральды бөлімі мен он екі елі ішек арасындағы қысым айырмашылығына; -асқазан химусының консистенциясына (сұйыктығылығына) ; - асқазандағы ас кесектерінің мөлшерлеріне; - химустың осмостық қысымына;
Ішектің қимыл әрекеті 1. 2. 3. 4. Ширақтық (тонустық ) қимылдар Маятник тәрізді Ырғақты- бунақты Перистальтикалық 5. Кері перистальтика қимылдары (қүсқанда)
Ас қорыту жүйесі патологиясы бар науқастардың шағымдарын, анамнезін жинау. Жалпы қарау. Іштің беткей және терең пальпациясы.
Өңеш аурулары бар науқастардың шағымдары • Дисфагия • Өңештік құсу • Сілекейдің көп бөлінуі • Аузынан шірік иіс • Қыжыл • Өңештен қан кету 39
Дисфагия (dysphagia) – тағамның өңеш арқылы өтуінің бұзылысы. Себептері: Өңештің органикалық тарылуы • Өңеш ісіктері • Тыртықтанып тарылу (стеноз) • Өңештегі бөгде зат • Өңештің қолқа аневризмасымен және кеудеаралық ісігімен басылуы Өңештің функционалдық тарылуы • Невроз • Өңеш иннервациясының бұзылысы 40
Өңештің органикалық және функционалдық тарылуының ажырату белгілері Органикалық тарылу Функционалдық тарылу Дисфагияның - Тұрақты - Ісік ыдырағанда кезеңділігі - Ұстамалы түрде - Қобалжығанда, тез тамақтанғанда уақытша қалпына келу Тағамның өтуі - Алғашында қою - Қатты тағамның, кейінде сұйық жақсы өтеді тағамның өтуі қиындайды 41
Өңештік және асқазандық құсудың ажырату белгілері (vomitus) Өңештік құсу Асқазандық құсу • Жүрек айнусыз • Құсу алдында жүрек айну және • Төс артында тағам гиперсаливация тұрып қалғандай сезім болады • Өзгермеген • Қорытылған ас қорытылмаған қалдықтарынан тағамнан тұрады • Құрамында қышқыл • Масса қышқыл иісті және пепсин болмайды • Реакциясы қышқыл 42
Ауру сезімі (Dolor) өңеш аурулары кезінде өңеш бойымен сезіледі, жауырынаралыққа таралады Себептері: • Эзофагит (өңештің шырышты қабатының қабынуы) • Өңеш күюі • Кардия ахалазиясы • Көкеттің өңештік тесігінің жарығы 43
Өңеш аурулары бар науқастардың шағымдары • Астың бір бөлігінің ауыз қуысына қайтуы (невроз, кардиоспазм) • Сілекей ағу - эзофагит, өңештің тыртықпен және ісікпен тарылуы • Шірік иіс - өңеш ісігі, кардия ахалазиясы кезінде тағамның іркілуі және бұзылуы • Қыжыл – асқазандағы заттардың өңештің төменгі бөлігіне кері өтуінен болатын төс артындағы күйдіргендей ауру сезімі 44
Өңеш аурулары бар науқастардың шағымдары. Өңештен қан кету Себептері: • Өңеш ойық жарасы • Өңештің бөгде затпен зақымдануы • Ісіктің ыдырауы • Өңештің кеңейген веналарынан қан кету • Мэллори - Вейсс синдромы 45
Асқазаны ауыратын науқастардың шағымдары 1. Диспепсиялық шағымдар: – Тәбеттің бұзылысы – Тәбеттің бұрмалануы – Дәм сезудің бұрмалануы – Кекіру – Қыжыл – Жүрек айну – Құсу 2. Ауру сезімі 3. Асқазаннан қан кету 46
Асқазаны ауыратын науқастардың шағымдары Тәбеттің бұзылыстары Тәбеттің төмендеуі, мүлдем болмауға дейін (Anorexia) • Жіті гастрит • Асқазан ісігі Citofobia – асқазан ойық жарасы кезінде ауру сезімінің болуына байланысты астан бас тарту Тәбеттің артуы 12 - елі ішектің ойық жарасы Тәбетінің бұрмалануы • Ахлоргидрия • Жүктілік Еттен жиіркену • Асқазанның қатерлі ісігі 47
Кекіру – асқазандағы ауаның ауыз арқылы дыбыспен шығуы Тағаммен (Regurgitatio) Ауамен (Eructatio) – невроз кезіндегі аэрофагия • Ащы дәммен кекіру – асқазан моторикасының төмендеуінде болатын ашуға байланысты • Жаман иіспен кекіру – пилорикалық бөлімнің стенозында • Қышқылмен кекіру – асқазан сөлінің гиперсекрециясында • Ащы кекірік – өттің 12 - ішектен асқазанға өтуі; асқазан сөлінің қышқылдығының артуы • Шірік иісті кекірік – гипо- және ахлоргидрияда, асқазанның қатерлі ісігінде 48
Қыжыл (Pyrosis) - эпигастралды аймақтағы күйу сезімі Себептері: • Асқазан сөлінің қышқылдығының артуы • Асқазан – өңештік рефлюкс • Өңештің, асқазанның және 12 елі ішектің моторлық функциясының бұзылыстары • Ойық жара ауруы • Холецистит • Көк еттің өңештік тесігінің жарығы 49
Жүрек айнуа (Nausea) – кезбе нервтің тітіркенуімен байланысты және эпигасталды аймақтың жаншылғандай сезімімен жүретін рефлекторлы акт Жиі терінің бозаруымен, әлсіздікпен, басайналумен, тершеңдікпен, сілекей бөлінумен, гипотониямен, аяқ-қолдарының сууымен және естен танғандай сезімдермен жүреді. - Себептері: Жүктілік токсикозы Бауыр және бүйрек қызметтерінің жеткіліксіздігі Асқазан қатерлі ісігі, жіті гастрит (тағам қабылдағаннан кейін) Ми қан айналысының бұзылыстары 50
Құсу (emesis, vomitus) Құсу механизмі : Себептері: Нервтік (орталық) Висцералды (перифер. ) ОЖЖ аурулары ОЖЖ жарақаттары Жедел гастрит Асқазанның ойық жарасы Холецистит Гематогенді - токсикалық жеткіліксіздігі Бүйректің созылмалы Уланулар 51
Ауру сезімі (dolor) - асқазанның және 12 -е. і ауруларында • Ауру сезімінің орналасуы • Сипаты • Тағам қабылдаумен байланысы Иррадиациясы • Ауру сипатының құсудан кейін немесе тағам, дәрі қабылдағаннан кейін өзгеруі • Ауру сезімінің физикалық күштемемен байланысы. 52
Ауру сезімі (dolor) Сипаты Клиникалық сипаттамасы Синдромдар, дерттер Спастикалық ауру сезімі – көбіне тегіс салалы бұлшық ет спазымынан болады Жіті, ұстамалы, үдемелі, орналасу орны анық, өзіне тән иррадияциясы бар, спазмолитиктер қабылдаөғаннан кейін бәсеңсиді. Құсу және дене қызуының жоғарлауымен болуы мүмкін. Асқазан, өт, ішек, бүйрек ұстамалары. Дистензионды ауру сезімі – қуыс ағзалар қабырғасының керілуінен, байламдарының созылуынан болады. Сыздап ауырады, үдемелі емес, жайылмалы, орналасу орны мен иррадияциясы нақтылы емес, спазмолитиктер қабылдағаннан кейін бәсеңсімейді. Метеоризм, гипосекреторлы синдром 53
Асқазаннан қан кету Себептері: Ойық жара, асқазанның қатерлі ісігі, Асқазан полипі, эрозивті гастрит Көріністері: Қанды құсу (haematemesis) Нәжіс қарамай тәрізді (melaena) Құсылған масса түсі: “Кофе тұнбасы” – ұзақ уақыт қан кеткенде Алқызыл – ірі тамыр зақымданғанда 54
Ішектер ауырғандағы шағымдар • Ауру сезімі • Метеоризм • Диарея (іш өту) • Іш қату 55
Ішек дерттері кезіндегі ауру сезімі Ішектегі ауру сезімінің ерекшеліктері: • Ас ішумен байланысы аз (көлденең тоқ ішек қабынуында болуы мүмкін). • Үлкен дәретпен тығыз байланысты. • Үлкен дәреттен кейін немесе газдар шыққаннан кейін ауру сезімі бәсеңсиді. 56
Ішек аурулары кезіндегі ауру сезімі Орналасуы Оң жақ мықын аймағы. . Сол мықын аймағы. Кіндік аймағы Аралықта Себептері Аппендицит. Туберкулез, қатерлі ісік, соқыр ішектің қабынуы (тифлит). Ішектің бітелуі. Сигмоидит. Ащы ішектің (энтерит), тоқ ішектің қабынуы және қатерлі ісігі Проктит. Тоқ ішектің қатерлі ісігі 57
Ішек дерттері кезіндегі ауру сезімі Аппендикулярлық ұстама (шаншу) Ауру сезімі кіндік және эпигастралды аймақтан басталады, бірнеше сағаттан соң оң мықын аймағында орналасады Тік ішектік шаншу (тенезмдер) Үлкен дәретке дефекациясыз бару(жалған), кейде шырыш бөлінеді. Дизентерияда, проктитте, тік ішектің жарасында және қатерлі ісігінде кездеседі. 58
Метеоризм – ауа жиналу, іштің кернелу сезімі Себептері: • Тағаммен өсімдік тектес заттарды шамадан тыс пайдалану. • Ішектің моторикасының бұзылуы және бітелуі • Ішек қабырғасымен газдардың сінірілуінің төмендеуі • Аэрофагия • Истерия 59
Іш өту (Diarrhoea) – сұйық, пішінсіз нәжіс, дефекацияның жиілеуімен қатар жүреді Себептері: • Ішек инфекциялары • Интоксикациялар • Эндокриндік бұзылыстар • Аллергия Даму механизмы: • Ішек перистальтикасының жеделжеуі • Қорытылған тағамның сорылуының бұзылысы • Ішек қабынуы 60
Іш қату (Obstipatio) – ішекте нәжістің ұзақ тұрып қалуы Функционалдық Органикалық Себебі: ішектің тарылуы, мына жағдайларда: • Ісіктер Себептері: • Алиментарлық • Неврогендік • Тоқ ішектің қабынуы • тыртықтар, ішектердің • бір-біріне жабысуы • • Ішек дамуының аномалиялары Токсикалық Эндокриндік • Гиподинамия • Құрсақ бұлшық еттерінің әлсіздігі 61
Ас қорыту жүйесі ауруларының анамнезі • • • Дерттің даму тарихы : Аурудың ұзақтығы Пайда болуының себептері мен шарттары Ауру ағымының сипаты мен өзгерістері Өмір тарихы: • • Тұрмыс және жұмыс жағдайы Тамақтану жағдайы, реттілігі Ас қорыту ағзаларының бұрын болған аурулары, хирургиялық іс-әрекеттер Дәрілік заттарды ұзақ қолдану (аспирин, ГК, СЕҚҚЗ) Тұқым қуалауға бейімділік Зиянды әдеттер (шылым шегу, алкоголь және т. б. ) Аллергиялық анамнез 62
Ас қорыту жүйесі ауруларымен науқастарды жалпы қарау Азу, кахексияға дейін - Өңеш ісігі - Асқазан ісігі - Ішекте қоректі заттар сорылуының бұзылу Тері бозаруы - Асқазаннан қан кету - Темір сорылуының бұзылысы 63
Ас қорыту жүйесі ауруларымен науқастарды жалпы қарау Құрғақ тері - Асқорыту жолдарында дәрумендер сорылуының бұзылуы 64
Ауыз қуысы мен тілді қарау • Таза, ылғалды тіл асқынбаған асқазан және 12 елі ішектің ойық жара ауруы • Сұр жабындымен жабылған, жағымсыз иісті - жедел гастрит 65
Ауыз қуысы мен тілді қарау Құрғақ тіл • Асқазан-ішек жолдарының жедел дерттерінде • Панкреатит 66
Ауыз қуысы мен тілді қарау Тіл емізікшелерінің тегістелуі • Асқазан ісігі • Секреторлық қызметі төмендеумен жүретін атрофиялық гастрит • Авитаминоз В 67
Ішті қарау Құрсақ қабырғасы қозғалғыштығының шектелуі - Ауру сезімінің белгісі Перистальтиканың көрінуі -асқазан шығаберісінің тарылуы немесе стенозы Іш үлкеюі-кебу -Метеоризм - Шемен 68
Іш пальпациясы Беткей бағдарламалы пальпация Анықталады: 1. Құрсақ қабырғасының жалпы немесе жергілікті кернеулігі 2. Жалпы немесе жергілікті ауру сезімі (Щёткин. Блюмберг симптомы) 3. Іштің тік бұлшықеттерінің ажырау 4. Құрсақ ағзаларының ұлғаюы және ісіктер 69
Іш пальпациясы Образцов – Стражеско әдісі бойынша терең әдістемелік жылжымалы пальпация құрсақ қуысы ағзалары туралы мынандай мәліметтер береді: 1. орналасуын 2. өлшемдерін 3. тығыздығын 4. ауырсынуын 5. қозғалғыштығын анықтайды 70
Іш пальпациясы Образцов – Стражеско әдісі бойынша терең әдістемелік жылжымалы пальпация Пальпация жасалады 1. Асқазанға 2. Тоқ ішек пен ащы ішектің бөлімдеріне 3. Бауыр мен өт қапшығына 4. Көкбауырға 71
Іштің перкуссиясы Перкуссия жасалады 1. Бауырға 2. Көк бауырға Перкуссияның міндеттері 1. Бауыр және көк бауыр шекараларын, өлшемдерін анықтау. 2. Құрсақ қуысындағы бос сұйықтықты анықтау(шемен) 72
Іш аускультациясы – ішек перистальтикасы тыңдалады Перистальтиканың күшеюі • Физиологиялық – тағам қабылдағаннан кейін (өсімдік клетчатка) • Ащы ішектің қабынуы • Ішектің бітелуінде (бастапқы сат. ) Перистальтиканың әлсіреуі • Ішек атониясында • Перитонитте, ішектің бітелуінде 73
Ас қорыту жүйесінің зертханалықаспаптық диагностикалау әдістері • ҚЖА, биохим. анализдер • Секреторлық қызметті зерттеу • Рентген. зерттеу • ЭГДС, колоноскопия • Морфологиялық зерттеу • Нәжісті тексеру 74
Ас қорыту жүйесінің зертханалық тексеру әдістері • Асқазан секрециясын тексеру – асқазан сөлінің физикалық және химиялық сипаты, микроскопиясы. • 12 -елі ішек сұйықтығын зерттеу – өт жолдары мен өт қапшығының зақымдануын анықтауға, ұйқы безінің жұмысын бағалау үшін • Қанның биохимиялық талдауы – бауыр қызметін бағалау үшін (пигменттік, көмірсу, нәруыз, май алмасулар; бауыр ферменттері; бауырдың залалсыздандыру қызметі; бауырдың бөліп шығару қызметі). • Нәжісті тексеру – нәжістің физикалық, химиялық сипаттары бағаланады, нәжіс микроскопиясы. 75
Өңеш рентгенографиясы 76
Қалыпты жағдайдағы тоқ ішек рентгенограммасы 77
Эндоскопиялық зерттеулер 78
ЭГДС Асқазанның таралған қатерлі ісігі 79
Колоноскопия 80
Зейін қойып тыңдағандарыңызға рахмет! 81
Скачать презентацию Ас қорыту жүйесінің морфофункционалдық ерекшеліктері және физикалды тексеру
жкт1 (КАЗ).pptx