АНАТОМИЯ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫНЫҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ Мәмбет Ержан Жүрсін Арайлым

АНАТОМИЯ ТЕРМИНОЛОГИЯСЫНЫҢ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ Мәмбет Ержан, Жүрсін Арайлым ЖМ 2 курс, 9 -1 топ Ғылыми жетекшісі: доцент Шәкенов Б. Ш.

Қазіргі қолданылып жүрген терминдерді 3 топқа бөліп қарауға болады. І топқа қазақ тіліндегі қолданылуы талас тудырмайтын атаулар жатады: Омыртқа жауырын, бұғана жүрек ми қабырға және т. с. с.

ІІ топты қазақ тілінде әртүрлі беріліп жүрген атаулар түзеді: асықты жілік немесе үлкен жіліншік (большеберцовая кость); төбе сүйек немесе шеке сүйек (теменная кость) және т. с. с. асқазан, қарын (желудок) және т. с. с

ІІІ топ – латын, грек тілдерінен өзгертілмей алынған атаулар: апоневроз, диафиз, эпифиз, метафиз, остеон, мениск , пронатор және т. с. с.

Еліміз егемендік алғаннан кейінгі медициналық терминологияның дамуын екі кезеңге бөліп қарауға болады: Бірінші кезеңдегі басты және ең қиын мәселе – латын, грек, орыс тіліндегі терминдердің қазақша баламаларын тауып қолданысқа енгізу болды. Екінші кезеңдегі мақсат әртүрлі қолданылып жүрген атауларды бірегейлеп, біріздендіру жұмысы. Біріздендіру мәселесін шешу қазақ тіліндегі терминдерді Халықаралық анатомиялық номенклатураға сәйкестендіруді қамтамасыз етеді.

Біздің ойымызша, қазіргі кезеңдегі бірегейлеу үдерісі үлкен екі мәселені шешу арқылы жүзеге асады: Біріншісі: Синоним – атаулар саны азайтыла түсуі қажет. Екіншісі: Қазақ тіліндегі атауларды грамматикалық жағынан біріздендіру мәселелері. Бұл мәселені шешуде филолог ғалымдар арасында да ортақ пікірдің қалыптаспағаны белгілі.

Бірінші мәселе бойынша мысалы: Рerineumпромежностьтерминінің қазақша баламалары-аралық, бұтаралық, шатаралық түрлерінде;

Ал, os pubisлобковая кость терминінің қазақша баламалары-шат сүйек, қасаға сүйек терминдері түрінде беріліп жүр. Қасаға сүйек

Осы аталған бірінші терминнің қазақ тіліндегі баламаларының ішіндегі дұрысы шат термині болып табылады. Себебі қазақ тілі лексикасында қолданылатын бұл атау әлі күнге дейін адам организіміндегі белгілі бір анатомиялық құрылыммен нақтылы байланыстырылған жоқ. Шат

Сондықтан қасаға сүйек (қасаға) терминін орыс тіліндегі лобковая кость (лобок) терминінің баламасы ретінде, шат терминін орыс тіліндегі промежность терминінің баламасы ретінде қабылдасақ, бұл терминдер өз орнын табады. Сонымен, лобковая кость (лобок) – қасаға сүйек (қасаға) промежность – шат. Қасаға

Қазақ тіліндегі атауларды грамматикалық жағынан біріздендіру барысында көңіл аударатын маңызды мәселелердің бірі - анатомиялық атаулардың орналасу реті екені анықталды.

Себебі, қазақ тіліндегі анатомиялық терминдердің орыс тіліндегі нұсқасына сәйкес жасалып келгені белгілі. Осыған байланысты қазақ тіліндегі атаулардың орналасу реті көбінесе анатомиялық құрылымдардың ерекшеліктерін дәл білдірмейтіні анықталды.

Мысалы: Arteria mesenterica superior – верхняя брыжеечная артерия – жоғарғы шажырқайлық артерия Arteria mesenterica inferior – нижняя брыжеечная артерия – төменгі шажырқайлық артерия Бұл мысалдардан көретініміз: Қазақ тіліндегі баламалар артериялардың анатомиялық орналасуын дәл білдіре алмайды , себебі, жоғарғы және төменгі шажырқайлар болмайды.

Осы келтірілген мысалдардың латыншасын қарастырайық: «а. mesenterica» – алдында жазылады да бұл артерияның «шажырқайлық» , тек содан кейін барып «superiorжоғарғы » екенін, немесе

немесе «inferior-төменгі» екенін білдіреді. Бұл терминдерді қазақ тіліне, латын тіліндегі ретіне сәйкес баламалағанда артериялардың алдыменен «шажырқайлық» екенін, одан кейін «жоғарғы» немесе «төменгі» артерия екенін көрсетіп анатомиялық орналасуын дұрыс белгілейміз, себебі, жоғарғы және төменгі шажырқайлар болмайды

Сонымен, латын тіліндегі нұсқасына ұқсас алынған «шажырқайлық жоғарғы артерия» және «шажырқайлық төменгі артерия» терминдері аталған артериялардың анатомиясын дұрыс көрсетіп тұр.

Келесі мысал А. plantaris medialis – медиальная подошвенная артерия – медиалді табан артериясы А. plantaris lateralis – латеральная подошвенная артерия – латералді табан артериясы

Бұл мысалдардан көретініміз: қазақша терминдер орыс тіліндегісіне сәйкес жасалынып, артериялардың орналасуын дұрыс көрсетіп тұрған жоқ. Себебі, латералды және медиалды табандар болмайды. Сондықтан «табандық медиалды артерия» және «табандық латералды артерия» деп берілгені осы артериялардың анатомиялық орналасуын дұрыс көрсетеді.

Тағы бір мысал: Сanalis palatinus major – большой небный канал – үлкен таңдайлық өзек немесе үлкен таңдай өзегі; Сanales palatinus minores – малые небные каналы – кіші таңдайлық өзектер немесе кіші таңдай өзектері деп беріліп жүр.

Бұл мысалдардан көретініміз: қазақша терминдер орыс тіліндегісіне сәйкес жасалынып, өзектердің орналасуын дұрыс көрсетіп тұрған жоқ. Себебі, үлкен немесе кіші таңдайлардың болмайтыны белгілі; Таңдайлық үлкен өзек Таңдайлық кіші өзектер

Таңдайдың үлкен және кіші өзектері деуге де болмайды, себебі олар таңдай сүйектің перпендикулярлы табақшасы мен жоғарғы жақ сүйектің аралығында орналасып, таңдайға келіп ашылады. Сондықтан таңдайлық үлкен өзек, таңдайлық кіші өзектер болып берілгені дұрыс. Таңдайлық үлкен өзек

Сонымен қазақ тіліндегі көптеген атаулардың орналасу ретін латын тіліндегі терминдерге сәйкес баламалағанда, олардың анатомиялық ағзалардың құрылымын, топографиясын дұрыс білдіретіні анықталды.

Келтірілген жайттар медицинаның әрбір саласы атауларына негіз болатын қалыпты анатомия атауларын бірінші кезекте дұрыс жүйелеп алу қажеттілігін көрсетеді.

Дерек көздері: 1. А. Рақышев. Анатомия терминдерінің қазақша-орысша-латынша сөздігі. 1 бөлім. Алматы, 1963. 2. Орысша-қазақша сөздік. Жалпы редакциясын басқарған Ғ. Ғ. Мұсабаев. 1, 2 томдар. Алматы, 1981. 3. М. Исамбаев. Ш. Сәрсенова. Медицина терминдерінің орысша-қазақша сөздігі. Алматы, 1982. 4. М. Мырзабеков. Орысша-қазақша медициналық сөздік. Алматы, 1995. 5. Жандар Керімбектің Ермаханы. Тәнтану атауларының латынша-қазақшаорысша сөздігі. Алматы, 1996. 6. А. Рақышев. Адам анатомиясының атласы, I-IV томдар, Алматы, 2006. 7. Ахметов Мұхамбедия Ахмет-Төре. Медицина терминдерінің сөздігі. Астана, 2005, 2008. 8. А. Рақышев. Международная анатомическая номенклатура. Алматы , 2003, 2011.

Назарларыңызға рахмет!