Analiza możliwości rozwoju turystyki zdrowotnej w województwie lubelskim

„Analiza możliwości rozwoju turystyki zdrowotnej w województwie lubelskim w kontekście zidentyfikowanej inteligentnej specjalizacji regionu w dziedzinie usług medycznych i prozdrowotnych" projektu Regionalny System Zarządzania Zmianą Gospodarczą Lublin, 4 listopada 2013 r. Trybunał Koronny w Lublinie, Rynek 1

Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego w Lublinie Turystyka zdrowotna w Polsce i na Świecie – stan aktualny, trendy rozwojowe, a wsparcie instytucjonalne dr Andrzej Hadzik Lublin, Trybunał Koronny w Lublinie, Rynek 1 4 listopada 2013 r. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Panel branżowy

Jedną z najważniejszych wartości dla człowieka jest zdrowie osiągane najważniejszych wartości zdrowie różnymi metodami, wśród których poczesne miejsce zajmuje uczestnictwo w turystyce ZDROWIE Brak chorób i schorzeń WELLNESS jakość życia dobre samopoczucie Brak stanów osłabienia Rys. Model optymalnego zdrowia (z wellness) Źródło: Corbin, Welk, Corbin, Welk (2006).

dobre samopoczu cie brak choroby (a) dobre samopocz ucie obecność choroby (b) złe samopoczucie brak choroby (c) złe samopoczucie obecność choroby (d) Rys. Modelowe ujęcie typów turystów ze względu na chorobę i samopoczucie Źródło: opracowanie własne 4

Miejsce turystki wellness w turystyce zdrowotnej TURYSTKA WELLNESS TURYSTKA LECZNICZA (MEDYCZNA) zapobieganie chorobom przez turystykę leczenie przez turystykę usługi wellness Źródło: opracowanie własne na podstawie: Mueller, Kaufmann (2001). usługi medyczne CHORZY GOŚCIE UZDROWISKOWI ZDROWI GOŚCIE UZDROWISKOWI TURYSTYKA ZDROWOTNA

Tab. Wartość turystyki zdrowotnej w Polsce (w mln PLN) (dane na podstawie raportu Health and Wellness Tourism in Poland (2012)

Types of Health Tourism Wellness Holistic Leisure and Recreation Medical Wellness Medical (therapeutic) Medical (surgical)

Ameryk Pn. , Australia NZ Uroda, utrata wagi ciała, poprawa stylu życia Azja Ciało, umysł, duch Środkowy Wschód / Północna Afryka Rekreacja oparta o wodę morską, turystyka medyczna Tradycyjne tearpie, wellness oparty o krajobraz Centralna i Poludniowa Ameryka Wellness oparty o krajobraz, turystyka medyczna (kosmetyczna) Uzdrowiska Yoga, medytacja Hammam, rasul, serail Hotel spas Ecospas Hotele wellness Ayurveda, masaż chiński Thalassotherapia Adventure spas Holistyczne centra masaż Luxury spa hotels Colonial retreats Chirurgia kosmetyczna

Zachodnia Europa Czas wolny, rekreacjaodpoczynek, holistyczny styl życia Północna Europa Rekreacja fizyczna, wellness oparty o krajobraz Centralna i Wschodnia Europa Poludniowa Europa Medyczna i termalna turystyka Relaks, wellness oparty o wodę morską Uzdrowiska termalne Plenerowa rekreacja Medyczne /lecznicze uzdrowiska Thalassotherapia Hotele wellness Sauny Hotele spa i wellness Uzdrowiska termalne Holistyczne centra Terapie oparte o goracą i zimną wodę 10 Kliniki Holistic retreats

Główne trendy w turystyce zdrowotnej (na podstawie europejskich badań potencjalnego i realnego popytu ) • • wakacje relaksujące (z ang. Wellness holidays), gdzie celem wyjazdu do kurortu są: relaks psychofizyczny, przywrócenie organizmowi człowieka sił i witalności wakacje piękności (z ang. Beauty holidays) zawierające programy terapii i usług poprawiających wygląd gości uzdrowiskowych wakacje lecznicze (z ang. Healthcare holidays) obejmujące metody i terapie zapobiegające lub łagodzące stany chorobowe oraz leczenie różnorakich dysfunkcji psychofizycznych wakacje odmładzające (z ang. anty-aging holidays) pozwalające utrzymać lub poprawić kondycję psychofizyczną, a także skutecznie walczyć z negatywnymi nawykami dla zdrowia

uzdrowisko z usługami dla przyjemności uzdrowisko jako miejsce przeznaczenia klasyczna luksusowa nowego wieku ośrodek, w którym świadczone są różnorakie zabiegi bez zakwaterowania zorientowana medycznie hydroterapia turystyka zdrowotna instytuty badawcze zabiegi odchudzające szpitale i kliniki całościowa odnowa tradycyjne centra medyczne centra chirurgii plastycznej inne psychofizyczna

miejscowość uzdrowiskowa funkcja lecznicza lecznictwo uzdrowiskowe funkcja turystyczna zdrowotna turystyka lecznicza (medyczna) inne rodzaje turystyki turystyka wypoczynkowa turystyka kwalifikowana TURYSTYKA UZDROWISKOWA turystyka zdrowotna wellness

Tab. Przyjazdy do uzdrowisk w Polsce (tys. ) (dane Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych)

Modelu europejskich uzdrowisk • • • uzdrowiska o dominacji klasycznego modelu uzdrowiskowego wykorzystującego naturalne surowce lecznicze; kurorty te są widoczne zwłaszcza w Niemczech, Szwajcarii, Austrii, Czechach, Litwie, Łotwie, Estonii, we Francji, Polsce i Słowacji; uzdrowiska typu „spa” wykorzystujące lecznicze lub zwykłe wody o różnej temperaturze i ciśnieniu; uzdrowiska tego typu można spotkać we Włoszech, na Węgrzech, częściowo w Czechach, a także w Holandii, Grecji, Słowenii, Belgii czy Wielkiej Brytanii; uzdrowiska przekształcone w centra wellness, które utraciły typowo leczniczy charakter; widoczne są w większości krajów europejskich

ELEMENTY PRODUKTU WELLNESS W SFERZE OBIEKTÓW USŁUGOWYCH Natura Zabiegi Kulinaryka wellness Obszar saun Obszar usług SPA Sport/ruch Strefa wypoczynkowa Edukacja i komunikacja Świat wody Rys. Obszary usługowe produktu wellness Źródło: Opracowanie na podstawie: Sallmann (2010) 19

Globalizacja i regionalizacja w turystyce uzdrowiskowej Globalizacja Regionalizacja • Hotele spa i wellness • Usługi takie jak: sauna i masaże • Terapie piekności • Chirurgiczna turystyka medyczna • Plenerowa rekreacja, sporty i fitness • Kulinarystyka uzdrowiksowa • Unikalne zasoby (np. z Morza Martwego) • Regionalne inicjatywy (np. Alpine wellness, Nordic Wellbeing) • Leczenie na bazie lokalnej tradycji i składników • Autentyczne „domowe” praktyki (np. Thai massage, Ayurveda, yoga)

Charakterystyczne cechy i trendy turystyki zdrowotnej • • motywacja wyjazdu nie zawsze związana z odbyciem typowej kuracji, ale także z wypoczynkiem korzystanie z niektórych urządzeń leczniczych oraz terapii wyłącznie jako dodatkowa atrakcja aktywnego wypoczynku wybrana w sposób dobrowolny opinia lekarska dotyczącą miejsca, okresu i ogólnych zasad pobytu, a także formy aktywnego wypoczynku, jednak nie stanowiąca żadnego przymusu związanego z nadzorem medycznym, a uzależniona od samokontroli, świadomości oraz rozwagi turysty szeroka oferta zabiegów leczniczych i pielęgnacyjnych, oraz z zakresu usług rekreacyjnych globalizacja usług medycznych oznaczająca możliwość kupna świadczeń na tzw. światowym wolnym rynku usług medycznych skrócenie czasu potrzebnego na odnowę psychofizyczną gości dzięki dywersyfikacji i intensyfikacji zabiegów zróżnicowanie oferty pod względem jakości i ilości zwiększenie udziału tzw. krajów trzeciego świata na rynku usług turystyki i rekreacji zdrowotnej

Czynniki rozwoju turystyki medycznej • • wysoki koszt opieki zdrowotnej w bogatych krajach udogodnienia prawne w UE ( DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY 2011/24/UE z dnia 9 marca 2011 r. w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej) • • • postęp technologii i standardów opieki medycznej w wielu krajach świata swoboda podróżowania, w tym poprawa komfortu podróży, co ma znaczenie szczególnie dla ludzi posiadających dysfunkcje narządowe nielegalność niektórych zabiegów medycznych, np. przerywania ciąży potrzeba realizacji świadczeń medycznych niedostępnych w kraju skąd goście przybywają zbyt długi czas oczekiwania na usługi medyczne turystów u siebie w kraju możność korzystania z tanich lub wolnych od opłat świadczeń medycznych np. w przypadku, kiedy na usługi medyczne do danego kraju kieruje ubezpieczyciel zdrowotny (kasy chorych)

Czynniki rozwoju turystyki medycznej Dyrektywa 2011/24/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 marca 2011 r. w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej. Dyrektywa weszła w życie 25. 10. 2013 (Dz. U. L 88, 4. 4. 2011)

Czynniki rozwoju turystyki medycznej Dyrektywa przewiduje stworzenie ogólnych ram dla: • objaśnienia praw pacjentów w zakresie ich dostępu do transgranicznej opieki zdrowotnej i prawa do zwrotu kosztów, • zagwarantowania jakości i bezpieczeństwa opieki, którą pacjenci otrzymają w innym państwie UE, • promowania współpracy między państwami członkowskimi w zakresie opieki zdrowotnej. Dyrektywa nie obejmuje: długoterminowej opieki zdrowotnej, przeszczepów organów, programów powszechnych szczepień.

Czynniki rozwoju turystyki medycznej Po zakończeniu opieki państwo członkowskie ubezpieczenia przejmuje obowiązek zwrócenia osobie ubezpieczonej poniesionych kosztów pod warunkiem, że otrzymana przez nią opieka jest na liście świadczeń refundowanych w jej kraju.

Czynniki rozwoju turystyki medycznej 6. 5. 2 PO IG 2012 -2015 Eu. CP - lider konsorcjum, odpowiada za kontakty z Ministerstwem Gospodarki, wsparcie przy rozliczeniu w ramach projektu PAIi. IZ - organizacja udziału polskich przedsiębiorców z branży medycznej w zagranicznych imprezach oraz wizyt studyjnych dziennikarzy zagranicznych w Polsce AMEDS - nabór kandydatów do udziału w targach, misjach gospodarczych, szkoleniach, przygotowanie materiałów promocyjnych dla całej branży 26

Czynniki rozwoju turystyki medycznej Jeden z 15 wybranych sektorów, które otrzymują dotacje na wsparcie promocji zagranicznej w wybranych krajach. • Cele: – Prezentacja polskich placówek medycznych za granicą (pośrednikom w turystyce medycznej, ubezpieczycielom oraz indywidualnym pacjentom) – z myślą o pozyskaniu zagranicznych pacjentów – Pokazanie Polski jako kraju, który ma znakomitych lekarzy, specjalistów z różnych dziedzin, chirurgów, dentystów, fizjoterapeutów oraz innych specjalistów zajmujących się poprawą kondycji fizycznej pacjentów, a także placówki, dysponujące odpowiednim sprzętem, personelem pomocniczym, mogące zaoferować wysokiej jakości usługi. • Okres trwania - 36 miesięcy (do marca 2015) • Rynki docelowe: Dania, Szwecja, Norwegia, Niemcy, Rosja, Wielka Brytania, USA. 27

Rodzaje najczęściej wykonywanych zabiegów przez cudzoziemców w wybranych krajach Źródło: Jolanta Rab-Przybyłowicz (2012)

Kraje Europy uczestniczące w ruchu turystyki medycznej Źródło: Jolanta Rab-Przybyłowicz (2012)

Główne kraje „wysyłające” turystów do Polski w ramach turystyki medycznej Źródło: Jolanta Rab-Przybyłowicz (2012)

Uwarunkowania rozwoju usług wellness i spa w ramach turystyki zdrowotnej • • • systematyczne ograniczanie zakresu społecznej ochrony ubezpieczeniowej na rzecz komercjalizacji usług uzdrowiskowych nasilające się zjawiska „promujące” działania prozdrowotne (Komisja Europejska, Światowa Organizacja Turystyki) zmiany demograficzne objawiające się niżem demograficznym oraz wzrostem liczby osób starszych postęp medycyny oraz wzrost świadomości i edukacji prozdrowotnej wykorzystanie rozmaitych technologii informatycznych, w tym Internetu dla promocji i sprzedaży usług prozdrowotnych rozwój nowych chorób głównie w następstwie negatywnych skutków cywilizacji, w tym zwłaszcza otyłości w ramach organizacji wyjazdów - wybieranie kierunków recepcji turystycznych „bardziej zdrowych”, a więc w pierwszym rzędzie obszarów uzdrowiskowych potrzeby bezpieczeństwa, związane m in. z jakością zasobów przyrodniczych czas i tempo pracy, które wymuszają potrzebę relaksu w związku ze zbyt dużym poziomem stresu zmiany w stylu życia

Wnioski z najnowszych badań branży wellness & spa (na podstawie Międzynarodowego Raportu Turystyki Wellness & Spa 2013 (IWSTM) opublikowanego przez Tourism Observatory for Health, Wellness and Spa (TOHWS). • • Współcześnie turyści są kluczem do rozwoju branży spa &wellness. Według najnowszych międzynarodowych badań stanowią 43% klientów. Zauważa się, że drugą najważniejszą grupą klientów są samotnie podróżujące kobiety i grupy przyjaciół. Rodziny z dziećmi, samotni mężczyźni oraz matki i córki sytuują się dopiero w trzecim najważniejszym segmencie grupy klientów. Najbardziej popularne wśród grupy turystów lokalnych i krajowych są obiekty z dobrze rozwiniętymi usługami prorodzinnymi. Korzysta z nich 20, 6% i 21, 3% respondentów. Turyści podróżujący po świecie wybierają przede wszystkich obiekty typu spa destination. Aż 15% wybierało właśnie takie obiekty jako cel swojej podroży. Ta sama grupa klientów (48%) jest też bardziej zorientowana na usługi spa & wellness, traktując to jako część swojego stylu życia.

Wnioski z najnowszych badań branży wellness & spa - c. d. ü Raport IWSTM ujawnił też inne kluczowe trendy rozwoju rynku spa: zabiegi ukierunkowane na rezultat oraz zabiegi i metody naturalne. Są to obecnie najczęściej wybierane zabiegi przez klientów we wszystkich grupach (turyści lokalni 24, 4%, turyści krajowi i międzynarodowi 28, 1%). ü Z przeprowadzonych cytowanych badań wynika też, że w roku 2012, europejski rynek spa zanotował recesję. Liczba turystów miejscowych i krajowych odwiedzających spa zmniejszyła się aż o 1, 7% i 1, 2%. Globalnie jednak cały rynek spa odnotował wzrost liczby klientów o 1, 9%. ü Największe wzrosty odnotowały obie Ameryki oraz Australia – od 4, 6% do 5%. Wzrost gości był również widoczny w Afryce, gdzie obiekty spa odwiedziło 5% więcej turystów krajowych i 6, 9% -międzynarodowych. ü Wartość światowego przemysłu wellness i spa szacowana jest na 2 biliony USD a wydatki turystów korzystających z świadczeń zdrowotnych i spa są o 67% większe od pozostałych.

Wsparcie instytucjonalne w turystyce zdrowotnej Wśród największych światowych związków uzdrowisk należy wyróżnić: • The International Spa Association (ISPA) – Międzynarodowy Związek Uzdrowisk i Fitness • The European Spas Association (ESPA) – Europejski Związek Uzdrowisk • World Thermalism Organisation • World Hydrothermal Organisation • International Society of Spa Technics • Międzynarodowa Federacja Leczenia Termalnego i Klimatycznego (FEMTEC)

Wsparcie instytucjonalne w turystyce zdrowotnej c. d. • • • W Polsce do ważniejszych organizacji wspierających turystykę zdrowotną należą: Polskie Towarzystwo Balneologii i Medycyny Fizykalnej Unia Uzdrowisk Polskich (UUP) Izba Gospodarcza „Uzdrowiska Polskie” Stowarzyszenie Gmin Uzdrowiskowych RP (SGU RP) Polska Organizacja Turystyczna Ministerstwo Sportu i Turystyki Polskie Stowarzyszenie Turystyki Medycznej Polskie Stowarzszyenie Wellness i Spa Konsorcjum Zdrowie i Uroda Polski Związek Fitness & Wellness Polska Grupa Uzdrowisk

Cele krajowych organizacji funkcjonujących w sektorze uzdrowiskowym • • współpraca z organami administracji samorządowej, władzy ustawodawczej oraz organami władzy wykonawczej (Ministerstwo Finansów, Ministerstwo Skarbu, Ministerstwo Zdrowia, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego i inne), uczestnictwo w kreowaniu tworzenia przepisów prawnych dotyczących funkcjonowania lecznictwa uzdrowiskowego np. opiniowanie projektów ustaw oraz aktów wykonawczych, wnioskowanie o regulację w formie aktu prawnego zagadnień związanych z działalnością uzdrowiskową, aktywna partycypacja na rzecz aplikowania środków finansowych przez podmioty uzdrowiskowe np. fundusze strukturalne UE, rodzime programy, zaangażowanie w kształcenie zawodowe i badania naukowe w zakresie problematyki uzdrowiskowej, kreowanie standardów w zakresie uzdrowisk, wydawanie certyfikatów, świadectw, legalizowanie dokumentów, promowanie w kraju i za granicą polskich uzdrowisk, organizacja imprez okolicznościowych, w szczególności kongresów uzdrowiskowych, sympozjów, konferencji, kreowanie wizerunku krajowego sektora uzdrowiskowego.

DZIĘKUJEMY ZA UWAGĘ kontakt: a. hadzik@awf. katowice. pl andrzej. tucki@umcs. pl