Абылай хан билігі тұсындағы қазақ хандығы Мұхтар

Абылай хан билігі тұсындағы қазақ хандығы

Мұхтар Әуезов “Қазақтың дербес ел болуына, әрі-беріден соң қазақтың қазақ болуына, басы қосылып, бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығаруына ерен еңбек сіңірген Абылайдан артық адам болмас”.

Абылай (Әбілмансұр) (1711 ж. – 23. 05. 1781 ж. )

Абылай (Әбілмансұр) хан • Абылай (Әбілмансұр) хан — (1533— 1537) билік құрғаны. Абылай хан (17111781) Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекетінің тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері, арғы тегі Жошы хан, бергі бабалары қазақ ордасының негізін салған Әз-Жәнібек, одан соң еңсегей бойлы ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан. Абылай – Жәңгір ханның бесінші ұрпағы. Жәңгір ханның Уәлибақы, Тәуке деген екі ұлы болады. Жәңгір қайтыс болып, таққа Тәуке отырғанда Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның қолына барады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, қанішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан көркем Уәли туады. Оның баласы Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Ш. Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса керек.

Абылай Өмір сүрген жылдары 1711 -1781 жж Билік құрған жылдары 1771 -1781 жж Қолбасшы, саяси дипломат, реформатор, халық мәдениетінің жанашыры Ішкі саясаты- 1. Бір орталықтан басқаратын мемлекет құрды. 2. Сот билігін күшейте түсті. 3. Қазақ рулары мен тайпаларының арасындағы қақтығыстар мен барымта алуды тоқтатты. Сыртқы саясаты. Ресей, Қытай, Орта Азия елдерімен экономикалық және сауда байланысы. Қазақ жеріне ешкім қол суға алмайтын тұтастығын қамтамасыз етуге бағыттады.

ұлы хан шебер дипломат көреген саясаткер ұлттық қайраткер мемлекет қайраткері Абылай хан дарынды қолбасшы дана саясаткер сөз бастаған шешен данышпан батыр көсем ержүрек батыр дарынды күйші ұлы тұлға

Жанбөбек Бөген Бекмахан Тәуке Шоқан Уалиханов Уәлі Абылай Мақы Шыңғыс Мұхамед Қозыке Ыдырыс Шот- Аман Уалиханов Ермұхан Бекмаханов

Абылай хан 1745 ж. 1711 -1781 жж. Абылай ханның өмір сүрген жылдары Абылайдың тұтқыннан босатылуы 1748 ж. тамыз Қалдан Сереннің өлімі

Абылай хан 1743 ж. 1755 -1756 жж. 1740 ж. Ойраттардың Қытайдың шапқыншылығы, әскери Әбілмәмбет, Орта жүздегі компаниясы, Абылай сұлтан жағдайлардың жоңғарлардың және басқа да шиленісуі тәуелсіздігінің қазақ жойылуы ақсүйектерінің Ресейге ант беруі

Абылай есімімен байланысты өлендерінен де ел бірлігін көздеген ойымен қатар, ханға айтқан ақылын, ханның ел басқарудағы жақсы істері мен кемшіліктерін жырлағаның көреміз. Қалқаманұлы, Бұқар жырау

Қырық беске келгенде, Жақсы мен жаман демедің. Елу жасқа келгенде, Үш жүздің баласының Атының басын бір кезеңге тіредің. Абылайды Абылай еткен, оған бақ – абырой әперген, бір жағынан, «елдігі болса» , екіншіден «бар күшін қазақтың абыройы мен ары үшін сарп етіп» ел қамын ойлаған қаһарлы батырлары еді деген әділ пікір айтқан. Абылайға көп өлеңдер арналуының бір себебі – қазақ елін хан айналасына топтастыру еді.

“Адамзат күнтізбесі”