а р Т с н к а и ц л я қ ы т д л а у а
Трансактік талдау - жеке адамның мінез-құлық моделінің қалыптасу ерекшеліктерін талдауға қолданылатын әдісі. Трансакция - бұл басқа адамға бағытталған әрекет (акция). Ол қарым-қатынастың бөлігі болып табылады. Э. Берннің концепциясы қарым-қатынаста проблемалары бар адамдарға психологиялық көмек көрсету қажеттілігіне жауап ретінде жасалынған.
«Трансакция» терминін қазақша аударғанда «әсер етуді талдау» деген мағына береді. Басқа адамға әсер ету қарым-қатынас барысыңда жүреді. Адамның қарым-қатынас мәдениетін сақтауы жағдайға байланысты болғандықтан оның позициясы кішкентай бала, ата-ана немесе үлкен адамдар позициясының ұқсайтындығын мінез құлық құрылысы ретінде ұсынған. Осы құрамды бөліктерді талдау трансакциялық талдау деп аталады.
Трансакция дегеніміз - бұл екі немесе одан да көп адамдар арасындағы екі жақты қарым-қатынас. Ол негізгі 2 бөліктен тұрады : 1. Түрткі трансакция ( бір адам екінші адамды не көптеген адамдарды қарым-қатынасқа шақырады). 2. Жауап трансакция ( түрткіге сай, одан басым немесе төмен жауап беруі). Осы бөліктердің бір-бірімен ұштасып жүруі барысында қатынасқа түсушілердің Мені әртүрлі жағдайда болады. Сондықтан, трансакцияның нәтижесінде адамдар не бір-біріне тіл табысады, не қақтығысқа ұшырайды.
Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудағы трансактік талдаудың орны ерекше. Психологиялық қызметті ұйымдастыру және психологиялық көмек көрсету барысында оқушылар арасында, педагогтар мен оқушылар, ата-аналармен оқушылар және ата-аналар мен олардың балалары арасында бір-бірін түсінбеушілік, қарым-қатынасы бұзылуы, шиеленіс жағдай тууы анықталады. Осы көріністердің орын алу себебі қарым-қатынас барысында оған қатысушылардың біреуінен өзін ыңғайсыз сезінуі, басқалардан қысым көруі, іс-әрекетін дұрыс бағалауы т. с. с. жағдаймен байланысты психологиялық қорғау әдістерін іздеуге алып келеді. Бұл жағдай қарым-қытынас мәдениеті сақталмағанын көрсетеді. Бұл көрсеткіштердің барлығы жеке адам қалыптасқан ортанын мәдениетіне, ол адамның өзін-өзі басқару механизмі қалыптасқан жағдайына тәуелді болады. Сыртқы ортаның қойған талаптары әр адамның ішкі «Меніне» айналады. Осы менді талдау жолын АҚШ психологі Э. Берн 1955 жылы жасап шығарған.
Адамдардың қарым-қатынасын зерттей отырып ол әр адамда Болатын үш түрлі « мен» күйді сипаттап берді. Адам үшін тұлғалық құрамды бөліктер өте қажет. Ата-ана- әрекет ету ережелері, тиым салу, кеңес айту, қамқорлық жасау қажеттілігі. Бұл ақпараттарды адам ата-анасынан, ересек адамдардан меңгереді. Бала - адамда сенгіштік, шығармашылық, ашушаңдық, қырсықтықтың пайда болуы. Ересек - рационализм, объективтілік, өз тәжірибесінің негізінде шешеім қабылдау басым Тұлға құрылымында бұл құрылым тежелсе адам принципсіз, аморальды адамға айналады.
Жүріс-тұрыстың, ойлардың және сезімдердің құрылымдық талдауы үш қарапайым жағдайларға негізделген, яғни әрбір адам: 1. Бір кездері кішкентай бала болған; 2. Ата-анасы немесе олардың орнында болған адамдары болған; 3. Егер ол сау болса, қоршаған болмысты адекватты бағалауға қабілетті; Девиздері: Бала- ұнайды, маған керек. Ересек- пайдалы, мақсаттылы. Ата-ана- тиіссің.
. Э. Берннің классификациясы бойынша балалық «Мен» 3 түрге бөлінеді: 1. табиғи балалық «Мен» (қуаныш, қайғы және т. б. сияқты спотандық реакциялар). 2. икемделуші балалық «Мен» (бейімделуші, құлақ қоюшы, қорқақ , кінәлі, жалтақтаушы және т. с. с). 3. қарсылық білдіретін балалық «Мен» (өзін басқаларға таныту үшін қарсыласып, қырсықтық белгісін көрсетеді). Позициялардан: 4. ата-ана-әке, әпке, педагог, бастық рөлдері ойналады. 5. үлкендік-көрші, бағынушы, кездейсоқ серік, өзінің бағасын білетін және т. б. рөлдер. 6. балалық-жас маман, халықтың сүйікті артисті, жезде рөлдері.
1. Жүріс-тұрыс ережелерінен, нормалардан тұратын Ата-аналық Мен индивидке стандартты жағдайларда ойдағыдай бағытталуға мүмкіндік береді, сананы қарапайым, үйреншікті мэселелермен жүктелуден босата отырып, жүріс-тұрыстың пайдалы, сыналған стереотиптерін «жібередің. Ата-аналық Мен бұл біздің ішкі комментатор және бағалаушы болып табылады. 2. Үлкендік Мен жағдайы мағлұматтың логикалық құрамдарын қабылдайды және өңдейді, көбінесе шешімдерді ойлап алып және олардың шынайылығын эмоциясыз тексере отырып қабылдайды. Үлкендік Мен Ата-аналыққа қарағанда стандартты, бір мағыналы жағдайларға емес, ол бірегей, ойлануды қажет ететін, таңдауға еркіндік беретін, сонымен қатар шешім қабылдаудың саддарын және жауапкершілігін ұғынуды қажет ететін жағдайларға бейімделеді. 3. Балалық Мен сезімдер тіршілік принциптеріне ілеседі. Қазіргі кездегі жүріс-тұрысқа балалық шақтағы жасырынды сезімдер әсер етеді. Сондықтан балалық «Меннің» өмірдегі орны өте күрделі және ерекше қызметтерді атқарады. (Мысалы, шығармашылық қабілеттің көрініс беруі, өзінше бір ерекшеліктерді көрсетуді, шиеленістіруі өмірге өте қажетті жағдайларды туғызу т. б. ). Сонымен бірге балалық «Мен» адамның өз бетімен мәселені шешуге шамасы келмеген кезде, басқа адамдардан қысым көргенде шатақ мінезбен көрініс береді.
Э. Берн адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауларында белгілі стереотипттерді көрсетті. 1. Мінез- құлық стереотипінің бірінші стереотипі ойын 2. Тұлға аралық қарым-қатынастағы екінші стереотип- сипау және соғу. Мәжбүрлеу. 3. Трансакция. 4. Тұлғаның психологиялық ұстанымы мен позициясы
Трансакциялық талдау келесі 4 тақырыптық бөлімдердің ерекшеліктерін толық талдау арқылы жүргізіледі: 1. Құрылымды талдау; 2. Трансакцияны талдау; 3. Ойындарды талдау; 4. Сценариларды талдау.
Трансакциялар әртүрлі болады : 1) параллель жүретін трансакция, түрткі трансакция мен жауап трансакция бір-бірімен қиылыспайды және бір-бірін толықтырып отырады. Мысалы: (түрткі-трансакция- үлкендік- Балалыққа, жауап –трансакция. Балалық – үлкендікке). 2) қайшылас жүретін трансакция, бұл жағдайда түрткі-трансакция мен жауап-трансакция бір-бірімен қайшылас келеді. Мысалы : (түрткі-трансакция- үлкендік-үлкендікке, жауап- трансакция сыншыл ата-аналық - балалыққа). 3) Бүркемелі жүретін трансакция. Бұл трансакция барысында шиеленіс анық көрініс бермесе де, ішкі мазмұны бір-біріне қайшылас болып келеді.
Трансакциялық талдау барысында ойындардың үш түрі ( типі) қолданылады : 1. Құрбандық жасау ( ымырашыл басшы өзін-өзі құрбандыққа келтіргендей болып отырады ) 2. қудалаушы ( авторитарлы басшыға тән ) 3. құтқарушы ( демакратия жолымен басқаратын басшы ). Трансакция арқылы адамдар өз уақыттарын реттеп, оны үнемді пайдаланады.
Трансакцияны ұйымдастыру барысында ойын арқылы уақытты реттеудің 6 тәсілі анықталған. Осы тәсілдерді қолдану арқылы әр адам өз рөлін қалай атқарып жүргені жан-жақты талданады. Ø түйсініп қалу тәсілі ( шет жүрушілік), қарым-қатынастан қашқақтап, трансакциямен алмасудан бас тартады; Ø ритуалды кездесу тәсілі, бұл жағдайда уақытты өткізу реті, қолданылатын әдістері толық қалыптасқан салт-дәстүрге сай алдын ала болжамдалған. Қарым-қатынасқа түсушілердің барлығы алдын ала кім не істейтінін біледі, сондықтан қатынас барысында қақтығыс болады – ау деген қорқыныш пен тәуекелшілік орын алмайды. ØРитуалдық қатынасқа түсушілер - бірін-бірі түсініп қабылдағандар. іс-әрекет тәсілі – қоршаған обьектілеріне мақсатталған әрекеттер көмегімен уақытты ретке келтіру. Бұған іскерлік кездесулерді, сабақ жүргізу, кітап жазу , емтиханға дайындалу, киім-кешекті тазалау, ыдыс жуу, және т. с. с. жатады.
ØЕрмекпен уақыт өткізу тәсілі. Э. Берннің айтуынша: “ тек бақытты (адамдар ермектік трансакцияға дайын болады. Олардың ешқандай жалтармалы мағынасы жоқ, Жартылай ритуалды трансакцияларға жатады. Невротиктер бос уақытын ермекпен өткізе алмайды. Ø Ойын арқылы уақытты реттеу тәсілі. Ойын дегеніміз - бір-бірін толықтыратын, алдын ала немен аяқталатынын болжамдауға болатын трансакция. Ойын барысында өзін қолдауды қажетсініп жүргендер, бірақ өз тұлғалық жағдайын төмен бағалайтындар осы қажеттілікті қанағаттандыруға толық мүмкіндік алады. ØЖақындасу тәсілі көбінесе уақытты өткізудің алғашқы бес тәсілінен бас тартқандарға тән. Трансакцияға түскен партнерлар “Мен – жақсы”, “Сен - жақсы” деген позицияны ұстанады. Осы қатынас барысында бір -бірімен көріскенше қуанышын білдіруге ешқандай ритуалдық әрекеттер жасауды талап етпейді, сондықтан партнерлар қысылыпқымтырылмай , өз-өзін емін-еркін ұстайды.
Трансакция барысында әр адам өз уақытын 3 фактор бойынша бағдарлап реттей алатын болуы керек : материялық факторлар – қоршаған обьективтік болмыспен қатынастың өзгеруіне байланысты, әлеуметтік факторлардың орын алуын қалыптасқан салт-дәстүрді күнделікті пайдаланумен( мысалы, сәлемдесу ритуалдары)байланысты, жекелік факторлар – уақыт өткізуге көзққарасына байланысты орын алады.
Позицияны бір қалыптасқаннан соң оны бұзу өте қиын. Ол үшін саналы түрде өзінің позициясының дұрыс еместігі екенін түсініп, басқа позицияға өту туралы шешім қабылдауы қажет. Әр адам жақындасу теориясын қабылдағаннан соң оның өмір сценарийін талдап, өмірге деген көзқарасын анықтап, позициясының қай вариантта екенін көрсету қажет. Әрбір адамның жеке тұлғасында осы 3 құрамдас бөлік бірбірімен гормониялық байланыста болуы керек. Егер біреуінің көрінісі сыртқы жағдайға сай болмаса, қарым-қатынас бұзылуы, шиеленіс жағдайы тууы мүмкін. Сонымен психотерапияның негізгі әдістері клиент пен психологтың өзара әсері мен ішкі әлемге үңілуге бағытталған