9 лекция Липидтер алмасуы Сіңірілуі липидтер алмасуындағы

№ 9 лекция Липидтер алмасуы. Сіңірілуі, липидтер алмасуындағы тіндер мен мүшелердің ролі.

ДӘРІС ЖОСПАРЫ: 1. Тағам липидтері және қорытылуы. 2. Липидтердің қорытылу өнімдерінің сіңірілуі. Мицелла. 3. Хиломикрондар. 4. Липидтер алмасуындағы ішек қабырғасының, өкпенің, бауырдың, май тінінің ролі. 5. Липопротеиндер, құрамы, ролі, өзгерістері.

Липидтер дегеніміз – гидрофобты қасиет көрсететін (суда ерімейтін, органикалық еріткіштерде еритін) органикалық қосылыстардың гетерогенді тобы.

Липидтер екіге жіктеледі: Жай Күрделі тек май қышқылдары құрамына май мен спирттен тұрады қышқылдары мен глицериннен басқа да заттар кіреді ØТАГ, v. Гликолипидтер ØХолестерол (ХС), (көмірсулар бар) ØХолестерол эфирі v. Фосфолипидтер (ХЭ) (Н 3 РО 4+азотты негіз)

ТАҒАМ ЛИПИДТЕРІ (ТӘУЛІКТІК МӨЛШЕРІ: 60 -80 г ӨСІМДІК ЖӘНЕ ЖАНУАР ТЕКТЕС МАЙЛАР): ØТРИАЦИЛГЛИЦЕРИДТЕР (ТАГ) ØФОСФОЛИПИДТЕР (ФЛ) ØХОЛЕСТЕРОЛ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭФИРЛЕРІ (ХЭ)

ТАГ ФУНКЦИЯСЫ: 1. энергия көзі (1 г ТАГ тотыққанда 38, 9 к. Дж); 2. эндогенді судың көзı (100 г ТАГ тотыққанда 107 мл су); 3. қорғаныштық қызметі (маңызды органдарды механикалық зақымданудан қорғайды); 4. жылуды нашар өткізетіндіктен, дене t°С тұрақты cақтауға қатысады; 5. еріткіштік (майда еритін витаминдердің сіңірілуіне қажет).

Фосфолипидтер (ФЛ) ФЛ кұрамында май қышқылдары мен спирттерден басқа фосфор қышқылы, азотты негіздер (серин, этаноламин, холин) болады. Фосфатидилэтаноламин (кефалин)

Фосфатидилхолин (лецитин)

ФЛ ФУНКЦИЯСЫ: 1. СТРУКТУРАЛЫҚ (мембрана липидтерінің құрамына кіреді). 2. Эмульгатор ролін атқарады. 3. Хиломикрондар (ХМ) мен липопротеиндердің (ЛП) гидрофильді қабатын түзе отырып, ерімейтін липидтерді ТАСЫМАЛДАУҒА қатысады. 4. ЛИПОТРОПТЫ (бауырды майланудан сақтайды).

6. МЕССЕНДЖЕР РОЛІН АТҚАРАДЫ. 7. БАЗ РЕТІНДЕ ӨКПЕДЕГІ ҚАЛЫПТЫ ТЫНЫС АЛУДЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТЕДІ. 8. Кейбір ФЛ, мысалы КЕФАЛИНДЕР ҚАННЫҢ ҰЮЫНА ҚАТЫСАДЫ.

СТЕРОИДТАР ХОЛЕСТЕРОЛ (ХС) – ЦИКЛОПЕНТАНПЕРГИДРОФЕНАНТРЕННІҢ ТУЫНДЫСЫ ХС МАҢЫЗЫ: 1. Құрылымдық (мембрана липидтерінің 30%-ын құрайды).

Жасуша мембранасының құрамында ХС төмендегідей қызметтер атқарады: Ø КҚМҚ-ын пероксидті тотығудан қорғайды; Ø амортизатор ролін атқарады, яғни егер мембрана липидтері сұйық күйде болса, оны қатайтады, ал қатты болса, сұйылтады; Øдиэлектрик (жүйке талшықтарының миелиндік қабатының құрамына кіріп, жүйке импульсінің бірбағытта өтуін қамтамасыз етеді).

2. Пластикалық (ХС-н өт қышқылдары, Д 3 витамині, стероидты гормондар түзіледі). 3. ХС алмасуы бұзылғанда, одан канцерогенді заттар түзіліп, атеросклероз және өттас аурулары дамуы мүмкін.

КӨП ҚАНЫҚПАҒАН МАЙ ҚЫШҚЫЛДАРЫ (КҚМҚ) Бұл қосылыстар Ғ тобының витаминдері немесе ЭССЕНЦИАЛДЫ МАЙ ҚЫШҚЫЛДАРЫ, яғни өмірге өте маңызды деп те аталады, олардың құрамында 2 және одан көп қос байланыстар бар: С 17 Н 31 СООН – ЛИНОЛЬ Қ. 18 ¦ 2 С 17 Н 29 СООН – ЛИНОЛЕН Қ. 18 ¦ 3 С 19 Н 31 СООН –АРАХИДОН Қ. 20 ¦ 4

КҚМҚ маңызы: 1. Мембрана ФЛ-ң құрамына кіреді, мембрана липидтерінің агрегаттық күйі осы КҚМҚ-на байланысты. 2. Пластикалық (гормоноидтар – простагландиндер (PG)) түзіледі. 3. ХС-ң ерігіштігін арттырады, оның ағзадан шығарылуына септігін тигізеді, яғни антиатерогенді қасиетке ие. 4. Тромб түзілуіне кедергі жасайды. 5. КҚМҚ-ң жетіспеуі әр түрлі ауруларды туғызады.

Липидтер алмасуы 4 сатыдан тұрады: І сатысы. Липидтердің қорытылуы гидролазалар класының эстеразалар тобы ферменттерінің қатысуымен АІЖ жүреді

• ЛИПИДТЕР ҚОРЫТЫЛУ ҮШІН АЛДЫМЕН ЭМУЛЬСИЯЛАНУЫ КЕРЕК. • ЭМУЛЬСИЯЛАНУ ІШЕКТЕ ЭМУЛЬГАТОРЛАР (ӨТ ҚЫШҚЫЛЫНЫҢ ТҰЗДАРЫ , БЕЛОКТАР) МЕН ІШЕК ПЕРИСТАЛЬТИКАСЫНЫҢ ӘСЕРІНЕН ЖҮРЕДІ.

ЭМУЛЬГАТОРЛАР - Май тамшысы - - - Май эмульсиясы

Эмульсиялану (эмульгирлену) нәтижесінде өте ұсақ, майлы тамшылар түзіледі. Осы тамшылардың сыртқы бетінде өт қышқылдарының тұздары адсорбцияланып, оларға теріс заряд береді. Сондықтан тамшылар біріге алмайды және тұрақты эмульсия пайда болады

Кейбір тамшылардың диаметрі 0, 005 микрометрге дейін болады, сондықтан 30% липидтер осы тамшы түрінде, қорытылмай бірден лимфаға түседі. Ал қалған 70% липидтер гидролизденеді (қорытылады)

Л И П О ТАГ Панкреатидтік липаза Л И З Ішек сөлі липазасы ДАГ β-МАГ СН 2 -О-СО-R 1 СН 2 -ОH СН-О-СО-R 2 H 2 O СН-О-СО-R 2 СН-ОH СН 2 -ОH СН 2 -О-СО-R 3 БМҚ R 1 COOH БМҚ R 3 COOH ГЛИЦЕРИН БМҚ R 2 COOH

Холестерол эфирі (ХОЛЕСТЕРИД) холестеролэстераза Н 2 О холестерол+ БМҚ

Өт қышқылдары (ӨтҚ) ХС-ң бауырда тотығуы нәтижесінде түзіледі. ӨтҚ глицин және тауринмен конъюгацияланады да, жұп ӨтҚ: vгликохоль, гликодезоксихоль; vтаурохоль, тауродезоксихоль қышқылдары түрінде кездеседі.

Ролі: 1. Ішекте майлардың эмульсиялануына қатысады, өйткені ӨтҚ тұздары май/су беткейіндегі беттік керілісті азайтумен қатар түзілген эмульсияны тұрақтандырады. 2. МИЦЕЛЛАНЫ ТҮЗУГЕ ҚАТЫСАДЫ 3. ХС-Ң АҒЗАДАН БӨЛІНУІНІҢ НЕГІЗГІ ЖОЛЫ (ХС ӨтҚ-на дейін тотығады). 4. ЕРІТКІШТІК ФУНКЦИЯ АТҚАРАДЫ: 5. ХС: ФЛ: ӨтҚ белгілі бір арақатынаста болғанда=1, 0 : 2, 5 : 12, 5 ХС еріген күйде болады.

ӨтҚ сіңірілуге қатысқаннан кейін қайтадан ішек қуысына түсуі немесе v. рortae арқылы бауырға, одан (өт жолы арқылы) өт қабына, одан кейін секрецияланатын өтпен бірге қайтадан ішек қуысына келеді. Сонымен үнемі бауыр мен ішек арасында өт қышқылдарының циркуляциясы өтіп тұрады. Бұл айналым өт қышқылдарының бауыр-ішек айналымы немесе энтерогепатикалық айналым деп аталады, цикл тәулігіне 6 -8 рет қайталанып отырады. Бұл айналым ХС-ті үнемдейді.

Өт қышқылдарының энтерогепатикалық айналымы

ІІ сатысы. Сіңірілуі, ащы ішекте өтеді: суда еритін гидролиз өнімдері – глицерол, фосфор қышқылы, қысқа көміртек тізбекті (С<10) май қышқылдары және азотты негіздер диффузиялық жолмен, өз бетінше сіңіріледі.

Ал суда нашар еритін немесе ерімейтін гидролиз өнімдері: β-МАГ, ұзын тізбекті БМҚ, холестерол мицелланың гидрофобты ядросын түзеді. Мицелланың гидрофильді қабатын ФЛ мен ӨтҚ құрайды, бұл заттар суда да, майда да ериді. ФЛ мен ӨтҚ-ң гидрофобты бөлігі мицелланың ішіне қарап, гидрофильді жағы сыртына қарап орналасады.

Мицелла d= 0, 005 мкм. Мицелла ішек қабырғасына диффузия арқылы сіңіріліп, сол жерде ыдырайды. Сонымен, мицеллалар липидтердің суда ерімейтін гидролиз өнімдерінің сіңірілуіне қатысады.

ФЛ ӨтҚ ХС МАГ БМҚ>10 Мицелла диффузия түрінде, пиноцитоз арқылы ішек қабырғасына түседі

ҰЗЫН ТІЗБЕКТІ БМҚ ФЛ β–МАГ ХС ФЛ ӨТ Қ. МИЦЕЛЛА

Схе ма. Вса сы ван ие лип ид ов в тон кой ки шк е. Мо ди фи кац ия: Des pop oul os А. , Silb ern agl S. , Gay R. , and Rot hen bur ger A. Col or Atla s of Phy siol ogy. Thi em e Me dica l Pub lish ers, 200 3, 432 p. Об озн аче ния : ТГ три аци лгл ице рол ы, МГ мон оац илг лиц еро лы.

ІІІ сатысы. Аралық алмасу. Липидтер алмасуы барлық жасушаларда өтеді, солардың ішінде • ІШЕК ҚАБЫРҒАСЫ; • ӨКПЕ; • БАУЫР; • МАЙ ТІНІ ерекше роль атқарады.

ІШЕК ҚАБЫРҒАСЫНЫҢ РОЛІ 1. МИЦЕЛЛА ЫДЫРАЙДЫ. 2. ЛИПОГЕНЕЗ – ТАГ синтезі, бұл моноглицеридті жолмен өте жылдам жүреді: β-МАГ ДАГ ТАГ

3. Липонеогенез – липидтердің заттар алмасуының аралық өнімдерінен түзілуі. 4. ФЛ түзіледі (өте аз мөлшерде). Осы ішек қабырғасында түзілген ТАГ пен ФЛ-ң құрамы тағам липидтерінен өзгеше болады. 5. Хиломикрондардың (ХМ) түзілуі.

ХМ липидтердің тасымалдану формасына жатады. ХМ – тұрақсыз, диаметрі мицеллаға қарағанда 100 -300 есе үлкен: d=0, 5 -1, 5 мкм. ХМ-ң гидрофобты ядросын 80% ТАГ, 11% ХС және оның эфирі, ал гидрофильді қабатын ФЛ-7%, белоктар-2% құрайды. Белоктар немесе апопротеиндер (апобелоктар) В– 48, С-ІІ, Е (апо В-48, апо С-II, апо-Е).

ТАГ 80% ХС 11% Белоктар 2% ФЛ 7% ХМ лимфаға түседі. ХМ бірге гидролизге түспеген 30% тағам липидтері де лимфаға түседі

ХМ көлемі үлкен болғандықтан, лимфаға, одан кейін кеуде лимфа өзегі арқылы v. jugularis (яремная вена) v. cava superior (верхняя полая вена) оң жақ жүрекше оң жақ қарынша өкпе сол жақ жүрекше сол жақ қарынша қолқа (аорта) ҮҚАШ түседі.

ХМ артерия қаны арқылы органдарға тасымалданады, бірақ олардың ішіне өте алмайды. Тек бауыр капиллярларында олардың құрамындағы ТАГ-ты глицерол мен БМҚ-на ыдырататын липопротеидлипаза (ЛПЛ) ферменті бар. Бұл ферменттің активаторлары: • апо. С-ІІ, • гепарин.

ЛПЛ ферментінің әсерінен ХМ мен липопротеиндердің (ЛП) қан тамырларының эндотелийлерінде ыдырауы қан тамырішілік липолиз деп аталады. ЛПЛ әсерінен ХМ қалдық ХМ-ға (құрамындағы ТАГ мөлшері аз) айналады да, эндоцитоз жолымен гепатоциттерге тасымалданады. Қалдық ХМ-нан бауырда липидтердің басқа бір тасымалдану формалары – ЛП түзіледі.

Липидтер алмасуындағы өкпенің ролі. 1. Өкпе ХМ қатысты бөгеттік немесе қор жинау ролін атқарады. Астың қорытылуы кезінде ХМ көп түседі, сол кезде өкпе оларды ұстап қалып, қорға жинайды, ал артерия қанындағы ХМ деңгейі азайғанда өкпе өзінде қорға жиналған ХМ береді. 2. ХМ-ң біраз бөлігі өкпеде ыдырап, оның құрамындағы ТАГ глицерин және БМҚ-на дейін гидролизденеді. Ал олар тотығып, энергия бөледі, бұл энергия дем алғанда жұтылған ауаны жылытуға жұмсалады. Сонымен қатар АТФ түрінде жиналған энергия өкпедегі анаболикалық реакцияларға және механикалық жұмысқа пайдаланылады.

Бауырдың ролі. Липидтер бауырға 2 түрлі жолмен 10%-ы қақпа венасы арқылы, 90%-ы бауыр артериясы арқылы түседі. Бауырда липидтер алмасуының барлық реакциялары дерлік өтеді:

А) Анаболикалық: 1. Келесі заттардың синтезі: Ø 80% ХС; Ø 100% ХС эфирі; Ø 80% ФЛ; Ø 100% ЛП-ң апобелоктары; Ø 100% кетон денелері; 2. Липогенез (фосфатид қышқылы арқылы аз мөлшерде ТАГ) синтезі. 3. Липонеогенез. 4. БМҚ синтезі.

Б) Катаболикалық реакциялар: • Глицериннің тотығуы. • Май қышқылдарының β-тотығуы. • ХС-ң өт қышқылдарына дейін тотығуы (100%). • Липолиз. • Майда еритін витаминдер мен стероидты гормондардың метаболизмі.

Липопротеиндердің (ЛП) құрылысы, құрамы ЛП – белокпен байланысқан ерекше липидтік комплекс, липидтердің тасымалдану формасы. Олардың ХМ-нан ерекшелігі белоктары мен фосфолипидтері көбірек, сондықтан ЛП тұрақтылау және көлемі кішірек болып келеді.

Барлық ЛП-да суда ерімейтін vгидрофобты ядросы (ТАГ, ХЭ); vсыртын қоршап тұрған гидрофильді қабаты (ФЛ, бос ХС, Б) болады. ЛП құрамына кіретін белоктарды апопротеин (апобелок) деп атайды. Апобелоктың А, В, Е, С, Д түрі бар.

ЛП 3 ТҮРІ БАР: 1. ТЫҒЫЗДЫҒЫ ӨТЕ ТӨМЕН ЛИПОПРОТЕИН (ТӨТЛП) – пре-β-ЛП; 2. ТЫҒЫЗДЫҒЫ ТӨМЕН ЛИПОПРОТЕИН (ТТЛП) – β-ЛП; 3. ТЫҒЫЗДЫҒЫ ЖОҒАРЫ ЛИПОПРОТЕИН (ТЖЛП) – α-ЛП.

Липопротеиндердің бірбірінен айырмашылығы: 1. құрамына кіретін заттардың пайыздық қатынасында; 2. тығыздығында, тығыздығы белоктың мөлшеріне тура пропорционал, ал ТАГ-тің мөлшеріне кері пропорционал.

3. электофорезде жылжу жылдамдығында, ол глобулиндердің электрофорезде жылжу жылдамдығымен сәйкес: §ең қозғалғышы α-ЛП, αглобулиндермен қатар, §пре-β-ЛП β-глобулиндердің алдында, §β-ЛП β-глобулиндермен қатар жылжиды.

4. көлемімен: üпре β–ЛП (d ═ 30 -75 нм); üβ-ЛП (d ═ 20 -25 нм); üα –ЛП (d═ 10 -15 нм). 5. атқаратын функцияларында.

ТТЛП және ТЖЛП әр түрлі аполипопротеиндер болады

ТӨТЛП (пре-β-Л П) 55%-ТАГ 10%-БЕЛОК 18%-ФЛ 17%-ХС ФУНКЦИЯСЫ: Эндогенді ТАГ-ті бауырдан май тіндеріне тасымалдау

Т ТЛ П (β-Л П) 13%-ТАГ 50%-ХС 21%-БЕЛОК 20 -28%-ФЛ ФУНКЦИЯСЫ: ХС-ті бауырдан басқа тіндерге тасымалдау

Т Ж Л П (α-Л П) 3 -5%-ТАГ 50%-Б 20%-ХС 27%-ФЛ ФУНКЦИЯСЫ: ХС-ті шеткі тіндерден бауырға тасымалдау

ЛП-ң тасымалдау функциясы

ӘДЕБИЕТТЕР: Негізгі: • Т. Ш. Шарманов, С. М. Плешкова «Метаболические основы питания с курсом общей биохимии» , Алматы, 1998 г. • С. Тапбергенов «Медицинская биохимия» , Астана, 2001 г. • С. Сеитов «Биохимия» , Алматы, 2001 г. • В. Дж. Маршал «Клиническая биохимия» , 2000 г. • Б. Гринстейн, А. Гринстейн «Наглядная биохимия» , 2000 г. • Т. Т. Березов, Б. Ф. Коровкин «Биологическая химия» , 2002 г. • С. М. Плешкова, С. А. Абитаева, Р. Д Асанбаева «Белки. Биосинтез белков. Основы молекулярной генетики» , Алма-Ата, 1992 ҚОСЫМША: • Д. Г. Кнорре, С. Д. Мызина «Биологическая химия» , Москва, 1998 г. • Р. Марри, Д. Греннер «Биохимия человека» , I-II том, 1993 г. • А. Ш. Зайчик, Л. Г. Чурилов «Основы патохимии» , Москва, 2001 г. • Полосухина Т. Я. , Аблаев Н. Р. «Материалы к курсу биологической химии» , 1977 – С. 8 -11, 13, 34. • Верболович П. А. , Аблаев Н. Р. «Лекции по отдельным разделам биохимии» , 1985 С. 27 -36. • Н. Р. Аблаев Биохимия в схемах и рисунках, Алматы 2005 г. • Биохимия. Краткий курс с упражнениями и задачами. Под ред. проф. Е. С. Северина, А. Я. Николаева, М. , 2002 г.

ҚОРЫТЫНДЫ СҰРАҚТАР: 1. Тағам липидтері, олардың классификациясы. 2. Липидтер қорытылуына қатысатын ферменттер. 3. Мицелла, құрамы, түзілуі, маңызы. 4. Липидтердің тасымалдану формаларын атаңыз.

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒ А РАХМЕТ!!!