№ 5 тақырып. Бюджет құрылымы, оның теңестірілуі. Бюджет тапшылығы. Профицит.
1. Бюджет құрылымы 2. Бюджеттердің тепе-теңдігі 3. Бюджет тапшылығының экономикалық мазмұны, сыныптамасы 4. Бюджет теңгерімділігі. Бюджет тапшылығы мен профициті: оларды реттеу әдістері мен құралдары 5. Бюджет тапшылығын басқару
Национальный фонд Республики Казахстан (Нацфонд) — Государственный фонд Республики Казахстан, являющийся совокупностью финансовых активов, сосредотачиваемых на счете Правительства Республики Казахстан в Национальном банке Республики Казахстан[1], а также в виде иного имущества, за исключением нематериальных активов.
бюджет тапшылығын қаржыландыру бюджет тапшылығы (профициті) кірістер шығындар Бюджет құрлымы қаржы активтерінің сальдосы операциялық сальдо таза бюджеттік кредит беру
Бюджет құрылымы Ø Ø Ø Кірістер: Салықтық түсімдер; Салықтық емес түсімдер; Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер; Ресми трансферттер. Шығындар Операциялық сальдо Таза бюджеттік кредит беру: Бюджеттік кредиттер; Бюджеттік кредитті өтеу. Қаржы активтермен жасалатын операциялар бойынша сальдо: Қаржы активтерін сатып алу; Мемлекеттің қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер. Бюджет тапшылығын қаржыландыру(профицитін пайдалану): Қарыздар түсімі; Қарыздарды өтеу; Бюджет қаражаты қалдықтарының қозғалысы. 5
КІРІСТЕР салықтық емес негізгі капиталды сатудан ресми трансферттер
Бюджет кірістері Салық және басқада міндеттер, ресми трансферттер, мемлекетке қайтарымсыз негізінде берілетін, қайтарылмайтын және мемлекеттің қаржы активтеріне байланысты емес бюджетке есептелуге тиісті ақша қаражаты, яғни бюджет кірістері болып табылады
Салықтық емес түсімдер Қазақстан Республикасының салық кодексінде белгіленген негізгі капиталды, гранттарды сатудан түсімдерге жатпайтындардан басқа бюджет кодексінде белгіленген бюджетке төленетін міндеттерді қайтарылатың төлемдер, сондай-ақ ресми трасферттерден басқа бюджетке өтеусіз берілетін ақша
Салықтық емес түсімдерге мыналар жатады: • мемлекет меншігінен түсетін түсімдер; • мемлекеттік бюджеттен қаржыландыратын мемлекеттік мекемелердің тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) өткізуден түсетін түсімдер; • мемлекеттік бюджеттен қаржыландыратын мемлекеттік • мекемелер ұйымдастыратын мемлекеттік сатып алуды • өткізуден түсетін ақша түсімдері; • мемлекеттік бюджеттен қаржыландыратын, сондай ақ ҚР ҰБ бюджетінен (шығыстар сметасынан) ұсталатын және қаржыландыратын мемлекеттік мекемелер салатын айыппұлдар, өсімпұлдар, санкциялар, өндіріп алулар.
САЛЫҚТАР ЖӘНЕ БЮДЖЕТКЕ ТӨЛЕНЕТІН БАСҚА ДА МІНДЕТТІ ТӨЛЕМ ТҮРЛЕРІ 2. Жеке табыс салығы 4. Акциздер 3. Қосылған құн салығы (ҚҚС) 5. Жер қойнауын пайдаланушылар-дың арнайы салығы мен төлемдері 6. Әлеуметтік салық 7. Жер салығы 8. Көлік құралдарына салынатын салық 9. Мүлік салығы 1. Корпорациялық табыс салығы 3. Жылжымайтын мүлікке құқықты және олармен жасалған мәмілелерді мем/к тіркегені үшін алым 7. Радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлем 9. Сыртқы жарнаманы орналастырғаны үшін төлем 8. Кеме жүретін су жолдарын пайдалан-ғаны үшін төлемақы 6. Ерекше қоғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін төлем САЛЫҚ 1. Заңды тұлғаларды мем/к тіркегені үшін алым ТӨЛЕМ БЮДЖЕТКЕ АЛЫМ ТӨЛЕНЕТІН БАСҚА ДА 4. Жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлем 2. Жер бетіндегі көздердің су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем 1. Кедендік баж МІНДЕТТІ ТӨЛЕМДЕР КЕДЕН ТӨЛЕМДЕРІ 2. Кедендік алымдар 3. Алдын ала шешім шығарғанға төлем 1. Жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлем МЕМЛЕКЕТТІК БАЖ 4. Алымдар 4. Радиоэлектрондық құралдарды және жиілігі жоғары құрылғыларды мем/к тіркегені үшін алым 5. Механикалық көлік құ-ралдары мен тіркемелерді мем/к тіркегені үшін алым САЛЫҚТАР, 5. Орманды пайдаланғаны үшін төлемақы 3. Қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем 2. Жеке кәсіпкерлерді мем/к тіркегені үшін алым 12. Телевизия және радио хабарларын тарату ұйым-дарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат бергені үшін алым 6. Теңіз, өзен кемелері мен шағын көлемді кемелерді мем/к тіркегені үшін алым 7. Азаматтық әуе кемелерін мем/к тіркегені үшін алым 10. Аукциондардан алынатын алым 11. Жекелеген қызмет алынатын түрлерімен айналысу алым құқығы үшін лицензиялық алым 8. Дәрі-дәрмек құралдарын мем/к тіркегені үшін алым 9. Автокөлік құралдарының ҚР аумағы арқылы жүру алымы
Мемлекеттік мекемелерге бекітіліп берілген мемлекеттік мүлікті сатудан түсетін ақша Мемлекеттік материалдық резервтер мен тауарларды сатудан түсетін ақша Негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер Мемлекеттік меншігіндегі жер учаскілерін жеке меншікке сатудан немесе оларды тұрақты және уақытша жер пайдалануға беруден түсетін ақша Мемлекетке тиесілі материалдық емес активтерді сатудан түсетін ақша
1 кесте - Қазақстан Республикасы мемлекеттік бюджеттің жалпы кірісіндегі салықтар мен басқа да түсімдер құрылымы Көрсеткіштер Кірістер – барлығы, о. і. , пайыз (%) 2011 ж 2012 ж 2013 ж 2014 ж 2015 ж 100 100 100 Салықтық түсімдер, о. і: Корпорациялық табыс салығы Жеке табыс салығы Қосылған құн салығы Акциздер Әлеуметтік салық Жер салығы Мүлік салығы Өзге де табыстар Салықтық емес түсімдер Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер Ресми алынған трансферттер Ескерту – кесте ҚР статистика агенттігінің 2011 жылғы анықтамалық жинағы негізінде жасалған
2 кесте – Қазақстанда мемлекеттік бюджет тапшылығын құрудың көрсеткіштері Көрсеткіштер Тапшылық ЖІӨ ге қатысты тапшылық % түрінде 2011 ж 2012 ж 2013 ж 2014 ж 2015 ж -568, 6 -890, 3 -700, 9 -1 086, 7 -955, 6 2, 1 3, 0 2, 1 2, 8 -3, 4 Ескерту – кесте ҚР статистика агенттігінің 2015 жылғы анықтамалық жинағы негізінде жасалған
Республикалық бюджетке түсетін салықтық түсімдер Корпорациялық табыс салығы Қосылған құн салығы Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ҚР аумағына импортталатын тауарларға акциздер Газ конденсатын қоса алғанда шикі мұнайға акциздер Үстеме пайдаға салынатын салық, бонустар, роялти Жергілікті маңызы бар мемлекеттік ақылы автомобиль жолдары арқылы автокөлік құралдарының жүріп өткені үшін алынатын алымнан басқа Қазақстан Республикасының аумағы бойынша автокөлік құралдарының жүріп өткені үшін алым. Телевизиялық және радиохабар ұйымдарына радио жиілік спекторын пайдалануға рұқсат бергені үшін алынатын алым. Теңіз, өзен кемелері мен шағын кемелерді мемлекеттік тіркеу үшін алынатын алым
Республикалық бюджетке түсетін салықтық түсімдер Дәрілік заттарды мемлекеттік тіркегені үшін алым Азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым Радио жиілік спекторын пайдаланғаны үшін төленетін төлем Жануарлар дүниесін пайдаланғаны үшін төлем Кеме жүретін су жолдарын пайдаланғаны үшін төленетін төлем Әкелінетін және әкетілетін тауарларға кеден баждары Консулдық алым Қазақстан Республикасының азаматтарының паспорттары мен жеке куәліктерін бергені үшін мемлекеттік баж Жүргізуші куәліктерін бергені үшін алынатын мемлекеттік баж Мемлекеттік нотариат кеңселері нотариустарының нотариалдық іс әрекет жасағаны үшін алынатын мемлекеттік баж
Республикалық бюджетке түсетін салықтық емес түсімдер: Республикалық меншіктен алынатын түсімдер Республикалық бюджеттен қаржыландырылатын мемелекеттік мекемелердің тауарларын өткізуден түсетін түсімдер Республикалық бюджеттен қаржыландырылатын мемелекеттік мекемелер салатын айыппұлдар, өсімпұлдар, санкциялар, өндіріп алулар Басқа да түсімдер.
Жергілікті бюджеттер арасында салықтық түсімдердің бөлінуі Облыстық бюджетке түсетін түсімдер Республикалық маңызы бар қала, астана, аудан бюджеттеріне түсетін түсімдер Салықтар 1. Жеке табыс салығы 2. Әлеуметтік салық 3. Жеке тұлғалар, жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың мүлкіне салынатын салық 4. Жер салығы 5. Бірыңғай жер салығы 6. Жеке және заңды тұлғалардың көлік құралдарына салынатын салық 7. Акциздер (республикалық бюджетке түсетін газ конденсатын қоса алғанда, шикі мұнайға салынатын акциздерден басқасы). Төлемдер, алымдар 1. Облыстық маңызы бар ақылы мемлекеттік автомобиль жолдары арқылы жүріп өткені үшін алым және бұл жолдардың белдеуіне сыртқы (көрнекі) жарнама орналастырғаны үшін төлем 1. Қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем 2. Жер үсті су көздерінің ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем 3. Орманды пайдаланғаны үшін төлем 4. жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдаланғаны үшін төлем 1. Жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлем 2. Жеке кәспкерлерді және заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін төлем 3. Қызметтің жекелеген түрлерімен айналысу құқығы үшін лицензиялық алым 4. Аукциондардан алынатын алым және басқа төлемдер мен алымдар
Трансферттердің түсімдері – бұл бюджеттің бір деңгейінен екіншісіне, Ұлттық қордан республикалық бюджетке түсетін трансферттер түсімдері. Трансферттердің түсімдері 2010 жылы 27, 9% ті құрады (2009 жылы 31, 5%) – салықтық түсімдерден кейін екінші орынды алады. Бұл экономикалық дағдарыстың әрекетімен және түсімдердің дәстүрлі көздерінің азаюымен түсіндіріледі, бұл үкіметті Ұлттық қордың резервтерін пайдалануға иек арттырды. 2012 – 2014 жылдарға арналған бюджетке қатысты «Қазақстан Республикасының Ұлттық Қорынан 2012 – 2014 жылдарға арналған кепілдендірілген трансферт туралы» заң 3 жыл бойы жыл сайын 1200 миллиард теңге мөлшерінде ретінде айқындалған. 2012 жылы тиісті қаржы жылы соңына ІЖӨ – нің болжамды мәнінен 20 пайыз мөлшерінде төмендетілмейтін қалдық қағидаты бойынша 30, 1 пайызды құрайды. Ұлттық қор қаражаты 2011 жылдың 1 қазанындағы ақпарат бойынша 7 триллион 197 миллиард теңгені құрап отыр.
Бюджеттік кредиттерді өтеу сомалары – бюджеттен алынған кредиттер бойынша негізгі борышты қайтаруға, сонымен бірге заңи тұлғалардың төленген мемлекеттік кепілдіктер бойынша талаптарды қайтаруына байланысты бюджетке түсетін түсімдер. Мемлекеттің қаржылық активтерін сатудан түсетін түсімдер – заңи тұлғалардың, соның ішінде мемлекеттік меншіктегі халықаралық ұйымдардың, мүліктік кешен түріндегі мемлекеттік мекемелер мен мемлекеттік кәсіпорындар дың қатысу үлестерін, бағалы қағаздарын, сондай ақ мемлекеттік кәсіпорын дардың жедел басқаруындағы немесе шаруашылық жүргізуіндегі өзге мемле кеттік мүлікті сатудан бюджетке түсетін түсімдер.
Қарыздар – мемлекеттік эмисссиялық бағалы қағаздар шығаруға және (не месе) қарыздар келісімшарттарын жасасуға байланысты бюджетке түсетін ақшалай түсімдер. Бюджеттің шығындары – қайтарылмайтын негізде бөлінетін бюджеттік қаражаттар. Шығындардың қатаң мақсатты арналымы болады. Қазақстан Республикасы бюджетінің шығындарында әлеуметтік шығыстар басым болып отыр. Мысалы, 2010 жылы бюджеттен түсімдердің 20, 3% ы әлеуметтік қамсыздандыруды, білім беруге 16. 9 денсаулық сақтауға (барлығы 49, 6%) жұмсалды. Бюджеттік кредиттер – қайтарымдылық, мерзімділік және ақылық негізде бюджеттен бөлінетін ақшалар. Қаржылық активтерді сатып алу – заңи тұлғалардың, соның ішінде халықаралық ұйымдардың қатысу үлестері мен бағалы қағаздарын мемлекет тік меншікке сатып алуға бағытталған бюджеттік қаражаттар.
Қарыздарды өтеу – Қазақстан Республикасы ратификациялаған мемлекеттік сыртқы қарыздар туралы, сондай ақ ішкі қарыздар бойынша халықаралық келісімшарттарға сәйкес негізгі борышты өтеуге бағытталған бюджеттік қаражаттар. Таза бюджеттік кредиттеу бюджеттік кредиттердің және бюджеттік кредиттерді өтеудің арасындағы айырма ретінде айқындалады. Бюджеттік кредиттеу – бюджеттік кредитті беру, пайдалану, оған қызмет көрсету және оны өтеу туралы шешім қабылдау рәсімдерін кіріктіретін үдеріс. Бюджеттік кредиттер берілу мерзіміне қарай мынадай түрлерге бөлінеді: қысқа мерзімді – 1 жылға дейін, орта мерзімді – 1 жылдан 5 жылға дейін, ұзақ мерзімді – 5 жылдан 30 жылға дейін. Бюджеттік кредитті өтеу деп кредиттік келісімшартқа және Қазақстан Республикасы заңнамасына сәйкес бюджеттік кредит бойынша негізгі борышты қарыз алушының өтеуін айтады.
Қаржылық активтермен операциялар: 1) қаржылық активтерді сатып алуды; 2) мемлекеттің қаржылық активтерін сатудан түсетін түсімдерді кіріктіреді. Қаржылық активтермен операциялар бойынша сальдо қаржылық активтерді сатып алу мен мемлекеттің қаржылық активтерін сатудан түсетін түсімдер арасындағы айырма ретінде айқындалады. Қаржылық активтерді сатып алу және мемлекеттің қаржылық активтерін сатудан түсетін түсімдер Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес жүзеге асырылады.
Бюджет тапшылығы (профициті) кірістер мен шығындар, таза бюджеттік кредиттеу және қажылық активтермен операциялар бойынша сальдо арасындағы айырмаға тең. Теріс белгімен алынған шама – бюджет тапшылығы, оң белгімен алынғаны – бюджет профициті болып табылады. Бюджет тапшылығын қаржыландыру қарыз алу және бюджеттік қара жаттардың айдаланылатын п қалдықтары есебінен бюджет тапшылығын жабу жолымен қамтамасыз етіледі. Оның көлемі алынған қарыздар сомасының, бюджеттік қаражаттар қалдықтары сомасының қарыздар бойынша негізгі борышты өтеу сомасынан асып түсуі ретінде айқындалады. Бюджет тапшылығын қаржыландыру мәні оң белгімен белгіленеді және бюджет тапшылығының шамасына сәйкес келеді. Бюджет профицитін пайдалану бюджет профицитін, қарыздық қаражаттарды, қарыздар бойынша негізгі борышты өтеуге арналған бюджет қаражатының пайдаланылатын қалдықтарын жұмсау жолымен жүзеге асырылады. Оның көлемі қарыздар бойынша негізгі борышты өтеу сомасының алынған қарыздар және бюджеттік қаражаттың пайдаланылатын қалдықтары сомасынан асып түсуі ретінде айқындалады. Бюджет профицитін пайдалану мәні теріс белгімен белгіленеді және бюджет профицитінің шамасына сәйкес келеді.
1. Бюджет тапшылығының сыныптамасы 1. Елдің бюджеттік құрылымы бойынша 2. Туындау себептері бойынша 3. Туындау нысаны бойынша 1. 2. Республикалық бюджеттің тапшылығы; Жергілікті бюджет тапшылығы. 1. 2. 3. Төтенше; Дағдарыстан кейінгі; Дағдарысқа қарсы; 1. 2. Белсенді; Пассивті 24
1. Бюджет тапшылығының сыныптамасы 4. Жұмыссыздық деңгейімен корреляция дәрежесі бйынша 5. Туындау сипаты бойынша 6. Нақты мөлшері бойынша 1. 2. Құрылымдық; Циклдық. . 1. 2. Кассалық (кездейсоқ); Бюджеттік (нақты); 1. 2. Атаулы; Нақты. 25
1. Бюджет тапшылығының сыныптамасы 7. Жоспарға қатысты 8. Шекті мүмкіндік бойынша 9. Тұрақтылық дәрежесі бойынша 1. 2. Жоспарлы; Жоспардан тыс. 1. 2. Шекті; Критикалық (сыни). 1. 2. Тұрақты; Ауыспалы 26
1. Бюджет тапшылығының сыныптамасы 10. Ұзақтылығы бойынша 11. Қаржыландыру көздері бойынша 12. Бюджеттік қаражаттың бағыттары бойынша 1. 2. Созылмалы (жүйелі); Уақытша (кезеңді). 1. 2. Инфляциялық (эмиссиялық); Инфляциялық емес (эмиссиялық емес). 1. 2. Ағымдағы; Инвестициялық. 27
Бюджет тапшылығы төмендегідей формуламен анықталады: D = (d - z) – ( b k – p k) – (n f – p f) n n n n d кірістер; z – шығындар; bk – бюджеттік кредиттер; pk – бюджеттік кредиттерді өтеу; nf – қаржы активтерін сатып алу; pf – мемлекеттің қаржы активтерін сатып алудан түсетін түсімдер; (d z) – кіріс пен шығыстың айырмасы болып табылатын операциялық сальдо.
ТАПСЫРМА: БЮДЖЕТ ТАПШЫЛЫҒЫН КӨЛДЕНЕҢ ЖӘНЕ ТІГІНЕН ТАЛДАУ АТАУЫ I. Мемлекеттік бюджет тапшылығы, о. і. Республикалық бюджет тапшылығы Жергілікті бюджет тапшылығы 01. 14 01. 15 -700, 928 2013 -2014 01. 16 2014 -2015 жж. өзгерісте ер, % -1, 086, 670 -915, 705 -718, 045 -1, 081, 240 -912, 134 -25, 130 -31, 035 -76, 574
ТАПСЫРМА: БЮДЖЕТ ТАПШЫЛЫҒЫН КӨЛДЕНЕҢ ЖӘНЕ ТІГІНЕН ТАЛДАУ АТАУЫ I. Мемлекеттік бюджет тапшылығы, о. і. Республикалық бюджет тапшылығы Жергілікті бюджет тапшылығы 01. 14 01. 15 -700, 928 2013 -2014 01. 16 2014 -2015 жж. өзгерісте ер, % -1, 086, 670 55, 0 -915, 705 -15, 7 -718, 045 -1, 081, 240 50, 6 -912, 134 -15, 6 -25, 130 -31, 035 23, 5 -76, 574 146, 7
Атауы Жергілікті бюджет тапшылығы, о. і. Ақмола Ақтөбе Алматы Атырау Шығыс-Қазақстан Жамбыл Батыс-Қазақстан Қарағанды Қызылорда Қостанай Маңғыстау Павлодар Солтүстік-Қазақстан Оңтүстік-Қазақстан Алматы қ. Астана қ. 01. 14 01. 15 Өзг. % 01. 16 Өзг. %
Бюджет шығындарының бюджет кірістерінен асып түскен сомасы теріс операциялық сальдо болып табылады. Бюджет кірістерінің бюджет шығындарының асып түскен сомасы оң операциялық сальдо болып табылады; n (bk pk) – бұл таза бюджеттік кредит беру, бюджеттік кредиттердің және бюджеттік кредиттерді өтеудің арасындағы айырма; n (nf pf) – қаржылық активтердің операциялық сальдосы, сатып алынған қаржылық активтер мен мемлекеттің қаржылық активтерін сатудан түскен кірістер арасындағы айырма; n D – бюджет тапшылығы.
Қоғамдық өндіріс шығындарының өсуі Елдің экономикасында өндірістің жалпы құлдырауы Айналысқа тауар жиынымен жабылмай тын ақшаны шектен тыс шығару; Бюджет тапшылығының шығу себептері «көлеңкелі» экономиканың ірі ауқымды айналымы Ұлттық шаруашылықтағы өнімсіз шығыстар мен ысыраптар Басқару шығыстарының қомақты ауқымы
2009 -2011 жылдарға арналған республикалық бюджеттің тапшылығы: 2009 жылы 5332125000 т, ЖІӨ 3% құрайды 2010 жылы 625, 4 млрд т, ЖІӨ 3% құрайды 2011 жылы 482, 6 млрд т, ЖІӨ 2% құрайды
Республикалық бюджеттің мұнайға қатысты емес тапшылығы n n Қарыздарды өтеуді қоспағанда, республикалық бюджет шығыстарын шегергендегі республикалық бюджеттің мұнайға қатысты емес тапшылығы, қарыздар түсімдері мен Қазақстан Республикасы Ұлттық қоры трансферттерінің түсімдерін есептемегенде, республикалық бюджет түсімдерінің сомасына тең. Мұнайға қатысты емес тапшылық бекітілмейді және талдамалық мақсатта пайдаланылады. Бюджет шығыстарының мұнайға қатысты емес түсімдерден тәуелділігін төмендету үшін экономиканың мұнайға қатысты емес секторын нысаналы дамыту есебінен ұзақ мерзімді кезеңде мұнайға қатысты емес тапшылық мөлшері кемітілуге тиіс.
Бюджет тапшылығын қаржыландырудың жолдары: n n n Ақша белгілерін шығару. Бұл жол теріс әлеуметтік экономикалық салдарлары болатын инфляцияға жеткізеді. Өз кезегінде ақша эмиссиясы айналысқа ақша белгілерін тікелей шығаруда да, жанама түрде мемлекеттік Бағалы қағаздар шығару және оларды коммерциялық банктерге өткізу арқылы да тұлғалануы мүмкін, коммерциялық банктер өзінің резервтерін көбейтеді. Мемлекеттік қарыздар. Бұл жағдайда қаржыландыруға бос ақша қаражаттары бар компаниялар, банктер және т. б қатысады. Шетелдік қарыздар. Оларды Дүниежүзілік валюта қоры, басқа халықаралық қаржы ұйымдары, үкіметтер, банктер береді. Ұлттық байлықты пайдалану. Бұл орайда мемлекет басқа субъектілерге өзінің активтерін сатады.
Көңіл қойып тыңдағандарыңызға рахмет!
Цели создания Национального фонда Республики Казахстан • обеспечение стабильного социального экономического развития страны, • накопление финансовых средств для будущих поколений, • снижение зависимости экономики от воздействия неблагоприятных внешних факторов, • снижение зависимости республиканского и местных бюджетов от конъюнктуры мировых цен.
Функции Национального фонда Республики Казахстан • Сберегательная функция обеспечивает накопление финансовых активов и иного имущества и доходность активов Национального фонда Республики Казахстан в долгосрочной перспективе при умеренном уровне риска. • Стабилизационная функция предназначена для поддержания достаточного уровня ликвидности активов Национального фонда Республики Казахстан. • При этом сберегательная часть установлена в размере 75 %, стабилизационная – в размере 25 %.
Национальный фонд Республики Казахстан создан одним из первых на постсоветском пространстве Указом Президента Республики Казахстан от 23 августа 2000 года № 402 «О Национальном фонде Республики Казахстан» . Хотя идея копилки, заначки или финансовой страховки для будущих поколений возникла в 1992 году.
Модель привлечение прямых инвестиций в экономику • кредитные рейтинги БРК: привлечение «длинных» и «дешевых» денег; • надежный партнер: качественная экспертиза и административная поддержка; • значительный опыт: агент государственных программ. финансирование проектов в приоритетных секторах экономики • фокус на проектах приносящих ощутимый экономический эффект; • финансирование проектов, получивших одобрение Правительства в рамках ПФИИР. Реализация крупных проектов в приоритетных отраслях: энергетика, транспорт, металлургия, химия и фармацевтика, нефтехимия, нефтепереработка, машиностроение, прочие отрасли (стройматериалы, туризм, АПК и др).
Этапы совершенствования политики формирования и использования Национального фонда Республики Казахстан Этап I. Создание и становление Национального фонда (2000– 2005 гг. ). • Этап II. Концепция среднесрочного развития Национального фонда (2005– 2010 гг. ). • Этап III. Новая концепция развития Национального фонда (с 2010 г. ).
Основной механизм формирования, управления и использования средств Национального фонда Республики Казахстан: 1. Активы фонда сосредоточиваются на счете Правительства Республики Казахстан в Национальном Банке Республики Казахстан. 2. Управление активами фонда осуществляется Национальным Банком Республики Казахстан. 3. Объем и направления использования фонда определяются Президентом Республики Казахстан по предложению Правительства Республики Казахстан. 4. Правительство Республики Казахстан ежегодно представляет на утверждение Президенту Республики Казахстан годовой отчет о формировании и использовании фонда.
Источники формирования Национального фонда Республики Казахстан 1) поступления в Национальный фонд Республики Казахстан; 2) инвестиционные доходы от управления Национальным фондом Республики Казахстан; 3) иные поступления и доходы, не запрещенные законодательством
Поступления в Национальный фонд Республики Казахстан состоят из: 1) прямых налогов от организаций нефтяного сектора (за исключением налогов, зачисляемых в местные бюджеты), к которым относятся: корпоративный подоходный налог, налог на сверхприбыль; налог на добычу полезных ископаемых, бонусы, доля по разделу продукции; рентный налог на экспорт; дополнительный платеж недропользователя, осуществляющего деятельность по контракту о разделе продукции; 2) других поступлений от операций, осуществляемых организациями нефтяного сектора (за исключением поступлений, зачисляемых в местные бюджеты), в том числе поступлений за нарушения условий нефтяных контрактов (за исключением поступлений, зачисляемых в местные бюджеты); 3) поступлений от приватизации государственного имущества, находящегося в республиканской собственности и относящегося к горнодобывающей и обрабатывающей отраслям; 4) поступлений от продажи земельных участков сельскохозяйственного назначения.
Использование Национального фонда Республики Казахстан 1) в виде гарантированного трансферта из Национального фонда Республики Казахстан в республиканский бюджет; 2) на покрытие расходов, связанных с управлением Национальным фондом Республики Казахстан и проведением ежегодного аудита. 3) в виде целевых трансфертов, передаваемых из Национального фонда Республики Казахстан в республиканский бюджет на цели, определяемые Президентом Республики Казахстан.
Национальный фонд Республики Казахстан размещается в разрешенные финансовые инструменты, за исключением нематериальных активов, в целях обеспечения: 1) сохранности Национального фонда Республики Казахстан; 2) поддержания достаточного уровня ликвидности Национального фонда Республики Казахстан; 3) высокого уровня доходности Национального фонда Республики Казахстан в долгосрочной перспективе при умеренном уровне риска; 4) получения инвестиционных доходов в долгосрочной перспективе.
Гарантированный трансферт из Национального фонда Республики Казахстан в республиканский бюджет Гарантированным трансфертом из Национального фонда Республики Казахстан являются невозвратные поступления в республиканский бюджет из Национального фонда Республики Казахстан. Размер гарантированного трансферта из Национального фонда Республики Казахстан определяется в абсолютном фиксированном значении и утверждается законом Республики Казахстан. Привлечение не перечисленной за отчетный финансовый год суммы гарантированного трансферта из Национального фонда Республики Казахстан в республиканский бюджет осуществляется на сумму разницы неоплаченной части зарегистрированных обязательств истекшего финансового года по текущим бюджетным программам, бюджетным программам развития и остатков бюджетных средств на начало финансового года.
Совет по управлению Национальным фондом Республики Казахстан является консультативно совещательным органом при Президенте Республики Казахстан, вырабатывающим предложения по эффективному использованию Национального фонда Республики Казахстан и его размещению в финансовые инструменты, за исключением нематериальных активов. Функциями Совета по управлению Национальным фондом Республики Казахстан являются: 1) выработка предложений по повышению эффективности формирования и использования Национального фонда Республики Казахстан; 2) рассмотрение и выработка предложений по объемам и направлениям использования Национального фонда Республики Казахстан; 3) выработка предложений по перечню разрешенных финансовых инструментов, за исключением нематериальных активов, для размещения Национального фонда Республики Казахстан. Решение о создании Совета по управлению Национальным фондом Республики Казахстан, его состав и положение о нем утверждаются Президентом Республики Казахстан.
Состав Совета по управлению Национальным фондом Республики Казахстан : Президент Республики Казахстан председатель Совета Премьер Министр Республики Казахстан Председатель Сената Парламента РК (по согласованию) Председатель Мажилиса Парламента РК (по согласованию) Руководитель Администрации Президента РК Председатель Национального Банка РК Председатель Счетного комитета по контролю за исполнением республиканского бюджета Министр финансов РК Министр нацинальной экономики РК
Мировой опыт Анализ функционирования подобных фондов в разных странах мира позволяет сделать следующие выводы: • классифицируя типы существующих фондов, можно выделить стабилизационные, целями которых является поддержание расходов государственных бюджетов на определенном уровне в течение значительного периода времени, сберегательные (фонды будущих поколений) и бюджетные резервные фонды, либо их комбинации; • принцип формирования и использования средств фонда привязывается обычно к одному виду экспортируемого сырья (нефть, медь, фосфаты); • фонды создаются преимущественно в странах, где действуют государственные компании по экспорту базовых природных ресурсов; • управление активами фондов осуществляется Центральными банками, либо независимыми государственными учреждениями. • в ряде стран отсутствуют четкие принципы накопления и использования средств.
К существующим фондам можно применять общие для каждого типа характеристики, отражающие принципы и правила формирования, использования, управления активами, обеспечения контроля над ними Стабилизационные фонды – Аляска, Венесуэла, Кирибати, Колумбия, Кувейт, Нигерия, Норвегия, Папуа – Новая Гвинея, Чили (в ряде перечисленных стран фонды помимо стабилизационной выполняют и сберегательную функцию). Доходы стабилизационных фондов зависят, как правило, от текущих цен на природные ресурсы и создаются для сглаживания колебаний в доходах и расходах государственного бюджета, дополнительном финансировании государственных расходов на территориях, где ведется добыча ископаемых. Сберегательные фонды действуют в канадской провинции Альберта, в штате Аляска, в Кирибати, Кувейте, Норвегии, Омане. Как уже отмечалось, в ряде стран фонды выполняют смешанные функции (стабилизационные и сберегательные). Источники средств сберегательных фондов (будущих поколений) имеют определенный размер: установленный процент от сырьевых доходов или доходов бюджета в целом, либо полностью все сырьевые доходы. Фонды будущих поколений рассчитаны на их использование после того, как месторождения природных ископаемых будут исчерпаны, либо для выплаты дополнительных платежей населению территорий, на которых ведется добыча ископаемых. Бюджетные резервные фонды Гонконг, Сингапур, Эстония, ЮАР, Россия. Данный тип фондов связан с аккумулированием доходов в годы профицита государственного бюджета, а также дополнительными источниками для государственных сбережений (например, доходы от приватизации).
Формирование фондов в зарубежных странах происходит за счет: суммы планируемого профицита. При этом размер отчислений определяется уровнем цен на полезные ископаемые и величиной дефицита бюджета при исключении доходов бюджета от недропользователей; налоговых доходов, а также инвестиционных доходов Фонда; поступлений свыше базовой величины, определяемой, исходя из средней цены полезных ископаемых; чистых доходов (валовые доходы – расходы) нефтяной отрасли за вычетом суммы, которая идет на покрытие дефицита бюджета, утверждаемых отдельно парламентом страны в рамках общего бюджетного процесса; части доходов в экономически развитых странах несырьевого сектора с небогатыми природными ресурсами.
Активы фондов используются на: финансирование текущих бюджетных программ, а также обслуживание государственного долга и государственных инвестиций; предоставление кредита для покрытия бюджетного дефицита, который должен быть возвращен в период бюджетного профицита; ежегодное распределение части активов или суммы инвестиционного дохода от управления фондом для выплаты гражданам; стабилизацию государственных расходов стран в годы неблагоприятной конъюнктуры на мировых сырьевых рынках.
Норвегия Название фонда – Государственный нефтяной фонд (State Petroleum Fund), включающий «Экологический фонд» (Environmental Fund) Год учреждения – 1990 г. , действует с 1995 г. В январе 2001 года создан Экологический фонд, являющийся частью Государственного нефтяного фонда. Поставленная цель – Стабилизационная (для покрытия дефицита бюджета) и сберегательная (создание обусловлено старением населения и снижением объемов добычи нефти). Функционирует в долгосрочном плане как сберегательный фонд, а в краткосрочном – как стабилизационный. Правила накопления – Сумма каждого отчисления в Фонд утверждается отдельно Парламентом страны в рамках общего ежегодного бюджетного процесса. Таким образом, в Фонд поступают все чистые доходы (валовые доходы – расходы) нефтяной отрасли за вычетом суммы, которая идет на покрытие дефицита бюджета. Активы «Экологического фонда» (портфеля) сформированы за счет разового трансферта в сумме 2 млрд. крон. Изъятие и расходование – Ежегодные трансферты в бюджет (на конец года) на покрытие ненефтяного дефицита (за исключением нефтяной отрасли) с одобрения Парламента. Согласно законодательству, Правительство имеет право запросить разрешения у Парламента на использование средств как для краткосрочных целей (для компенсации падения доходов бюджета), так и для долгосрочного межпоколенческого выравнивания объема доходов бюджета по мере снижения объемов производства нефти и роста социальных расходов. Контролирующий орган – Министерство финансов, которое определяет основные направления инвестирования средств Фонда, а также определяет состав базового портфеля, относительно доходности которого производится оценка эффективности использования средств Фонда. Текущее управление активами Фонда осуществляется Центральным банком. В настоящее время активы Фонда состоят из зарубежных финансовых активов (государственные облигации, ценные бумаги компаний, не связанных с нефтью). Опыт десятилетней работы Фонда оказался чрезвычайно успешным. Так, поддержание сбалансированного бюджета позволило сгладить колебания совокупного внутреннего спроса, снизить инфляционное давление и сдерживать удорожание национальной валюты. В результате следования нецикличной политике использования средств Фонда была достигнута минимальная корреляция между объемом текущих доходов и расходов бюджета. Однако необходимо отметить, что Фонд существовал в условиях жесткой консервативной фискальной политики и экономического подъема в стране, так же успех функционирования норвежского фонда во многом объясняется развитостью всей экономики. Таким образом, с 1996 года суммарные ежегодные поступления в Фонд были положительными (включая 1998 год, когда цены на нефть были минимальны). К концу 1999 года совокупный объем средств Фонда достиг 26 миллиардов долларов США (17, 7% ВВП Норвегии, из которых 15, 4% были получены за счет чистых бюджетных трансфертов, а 2, 3% как доход от инвестиционной деятельности фонда). Максимальное годовое перечисление средств из бюджета достигало 6, 0% ВВП.
Аляска Название фонда 1. Постоянный фонд Аляски (Alaska Permanent Fund); 2. Резервный Фонд Конституционного бюджета (Constitutional Budget Reserve Fund). Год учреждения 1. Постоянный фонд Аляски в 1976 г. 2. Резервный Фонд Конституционного бюджета в 1990 г. в ответ на резкое падение цен на нефть в конце 80 х годов и, как следствие, – сокращение государственных расходов и спад в экономической активности. Поставленная цель 1. Сберегательная создание инвестиционной базы, которая могла бы обеспечить доходы для будущих поколений, когда запасы нефти истощатся. 2. Стабилизационная компенсация падения в доходах бюджета штата, в том числе, для финансирования кассового разрыва в течение фискального года. Правила накопления 1. Со времени создания активы Фонда достигли 25, 3 млрд. долларов. Сберегательный фонд формируется за счет 50% отчислений от всего объема платежей за использование минеральных ресурсов (в 1980 году было увеличено с 25%), роялти, федеральных платежей по разделению доходов от минеральных ресурсов и трансфертов, получаемых штатом Аляска. 2. Объем стабилизационного фонда определяется ежегодно Конгрессом штата, как часть налоговых доходов и роялти, а также доходов Фонда от инвестиций. В него направляется также часть выплат в пользу государства в результате разрешения юридических споров с нефтяными компаниями. Контролирующий орган 1. Средства сберегательного фонда находятся в доверительном управлении губернатора, а также у законодательной власти общественной Корпорации Постоянного фонда Аляски (Alaska Permanent Fund Corporation), и инвестируются в портфель из бумаг с фиксированным доходом и акций. 2. Контроль над стабилизационным фондом (Резервный Фонд Конституционного бюджета) осуществляет Конгресс штата. Средства вкладываются в основном вне Аляски, включая зарубежные инвестиции. Комбинация двух фондов позволяет выполнять сберегательную и стабилизационную функции. Основная сумма поддерживается на постоянном уровне с учетом инфляции, оставшаяся часть инвестиционных доходов распределяется среди населения. К концу 1999 года основные средства сберегательного фонда достигли 27, 1 миллиарда долларов США, стабилизационного – 6, 1 миллиарда долларов США. На конец 1999 г. размер «дивидендов» составил 1 770 долларов на человека. Уровень активов 105% от валового регионального продукта на конец 1998 г. Основная сумма Фонда инвестируется постоянно и не может быть использована без внесения поправки в Конституцию штата на референдуме. Значительная часть доходов от нефтяной отрасли не поступает в бюджет, что делает его менее зависимым от колебаний конъюнктуры.
ОТЧЕТ О ПОСТУПЛЕНИЯХ И ИСПОЛЬЗОВАНИИ НАЦИОНАЛЬНОГО ФОНДА РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН ЗА 2014 ГОД Наименование Сумма, тыс. тенге 2 3 1. Средства Национального фонда (далее-Фонд) на начало отчетного периода ( кассовое исполнение), всего: 13 026 107 161 2. Поступления, всего: 5 459 636 639 в том числе: - прямые налоги от организации нефтяного сектора (за исключением налогов, зачисляемых в местные бюджеты) 3 467 394 959 в том числе: корпоративный подоходный налог 1 307 631 762 налог на сверхприбыль 81 445 086 бонусы 30 030 811 налог на добычу полезных ископаемых 956 090 202 рентный налог на экспорт 734 720 100 доля Республики Казахстан по разделу продукции по заключенным контрактам 357 476 998 дополнительный платеж недропользователя, осуществляющего деятельность по контракту о разделе продукции, от организации нефтяного сектора - другие поступления от операций, осуществляемых организациями нефтяного сектора (за исключением поступлений, зачисляемых в местные бюджеты) 35 883 283 в том числе: административные штрафы, пени, санкции, взыскания, налагаемые центральными государственными органами, их территориальными подразделениями, на организации нефтяного сектора 12 742 437 прочие штрафы, пени, санкции, взыскания, налагаемые государственными учреждениями, финансируемыми из республиканского бюджета, на организации нефтяного сектора 57 386 средства, полученные от природопользователей по искам о возмещении вреда организациями нефтяного сектора 23 083 052 другие неналоговые поступления от организации нефтяного сектора 408 - поступления от приватизации государственного имущества, находящегося в республиканской собственности и относящегося к горнодобывающей и обрабатывающей отраслям - поступления от продажи земельных участков сельскохозяйственного назначения 1 368 917 - инвестиционные доходы от управления Фондом* 1 954 989 480 - иные поступления и доходы, не запрещенные законодательством Республики Казахстан 3. Использование, всего: 1 963 684 206 в том числе: - гарантированные трансферты 1 480 000 - целевые трансферты 475 000 - покрытие расходов, связанных с управлением Фондом и проведением ежегодного внешнего аудита 8 684 206 4. Средства Фонда на конец отчетного периода, всего: 16 522 059 594 Примечание: *С учетом инвестиционного дохода за 9 месяцев 2014 года, согласно утвержденному отчету НБРК за 3 квартал 2014 года по доверительному управлению Нацфондом. № п/п 1
Поступления и изъятия (2008 -2013)
Поступления и изъятия (2008 -2013)
Динамика изменения объема накопленных средств в Национальном фонде РК с момента основания по начало февраля 2013 года (в млн долларов США)
Источник: Указ Президента РК «Об утверждении отчета о формировании и использовании Национального фонда Республики Казахстан за 2011 год» Показатели доходности Национального фонда РК с момента основания
Благодарю за внимание!
Скачать презентацию 5 тақырып Бюджет құрылымы оның теңестірілуі Бюджет
5_ta_1179_yryp_MB.pptx