4 -5 Дәріс. Тұтынушының мінез-әрекет теориясы. Тұтынушының тепе-теңдігі.

4 -5 Дәріс. Тұтынушының мінез-әрекет теориясы. Тұтынушының тепе-теңдігі. Салыстырмалы статика және сұранысты талдау Орындаған: Экономика кафедрасының аға оқытушысы, Ph. Dдокторы Зейнолла С. Ж. С. Ж

Игілік ¡ адам қажеттіліктерін қанағаттандыратын құралдар (тауарлар мен қызметтер). Тұтынылған тауарлар мен қызметтер әр тұтынушы үшін субъективті болып табылатын «пайдалылық» әкеледі.

Экономикалық ғылымда ¡ пайдалылықпен байланысты жалпы пайдалылық және шекті пайдалылық түсініктері қолданылады.

Госсеннің бірінші заңы ¡ Шекті пайдалылықтың кему заңы тұтынылған товарлар саны өскен сайын шекті пайдалылық азаяды.

Госсеннің екінші заңы ¡ бойынша жалпы пайдалылықты максимизациялау кезінде барлық тұтынылатын игіліктердің шекті пайдалылықтары біркелкі болуы керек.

Тұтынушы нарықта көрсетілген тауарлар ¡ мен қызметтердің ішінен таңдау жүргізеді. Бірақ бұл мәселенің мәнін түсіну үшін екі ғана тауар бар деп көрсетеміз. Х және У тауарлар санын мұнда х және у деп белгілейміз. Жазықта әр жиынтық (х; у) нүктені белгілейді. ( 1 сурет). Мысалы, егер х – апельсин, ал у – алмалар, онда а=(3; 2) жиынтығы 3 апельсин мен 2 алмадан тұрады.

Тауарлар жиынтығы.

¡ Тұтынушылардың іс – әрекеттері жөнінде ешқандай болжам жасамай, тұтынушылардың таңдау жасауы жөнінде теория құру мүмкін емес.

Толықтық аксиомасы. ¡ Кез – келген екі тауардың ішінен тұтынушыға біреуі ғана қалаулы болып, таңдап алуы мүмкін немесе екі жиынтық та ол үшін эквивалентті, яғни а және в жиынтықтары үшін келесі үш қатынастардың бірі әділ келеді; "в – ға қарағанда а қалаулы", немесе "а– ға қарағанда в қалаулы", "в – ға қарағанда а эквивалентті".

¡ Бұл аксиоманың бұзылуы тұтынушылардың іс – әрекеттерін болжау мүмкін еместігін көрсетеді.

Транзитивтілік аксиомасы. ¡ Егер "в – ға қарағанда а қалаулы" және "с – ға қарағанда в қалаулы" болса, "с – ға қарағанда а қалаулы" екені.

Егер бұл шарт орындалмаса , ¡ "в – ға қарағанда а қалаулы", "с – ға қарағанда в қалаулы", "а – ға қарағанда с қалаулы" жағдайы болатынын көреміз. Мұндай қалауы бар тұтынушылар үнемі басқа нәрселерге ынтасы ауып тұрады.

¡ Оның әрекеті рационалды емес. Ол белгілі бір тауарлар жынтығын тұынуда алатын қанағаттандыруын көрсетеді. U(x’, y’)>U(x”, y”) жағдайда ғана (x’, y’) жиынтығы (x”, y”) жиынтығынан қалаулы.

Бір – біріне эквивалентті ¡ тауар жиынтықтарында пайдалылық функциясы бір мағынаны қабылдайтынын айтамыз. Басқа сөзбен айтқанда, әр талғаусыздық қисығында пайдалылық функциясы тұрақты жане оны U(x, y)=Uo түріндегі теңдеумен беруге болады.

Тұтынушылардың таңдау міндеттерін келесідей түрде жазуға болады: ¡ U(x, y) → max; Pх*Х+Pу*Y= I, x ≥ 0, y ≥ 0

шекті пайдалылық ¡ аталған тауардың қосымша бірлігін тұтынудан шыққан тауардың пайдалылығы деп аталады.

Х тауары үшін анықтама бойынша шекті пайдалылық ¡ Мµх = (U (x + ∆x, y))/∆x = ∆Ux/∆x

Пайдалылық функциясының тұрақтылығы d. U(x, y) толық дифференциалы талғаусыздық қисығының бойымен жылжығанда нөлге тең болады, яғни (d. U/dx) = dx + (d. U/dy)* dy = 0

Немесе басқаша ¡ MUx*dx + MUy*dy = 0.

Бұл жерден талғаусыздық қисығының жылжуы ¡ (dy/ dx) = - (MUx/ MUy)

Айтылғандай, бюджеттік сызықтың жылжуы Рх/Ру тең. Теңестіргенде тепе – теңдіктің басқа шартын аламыз: ¡ (MUx / Px) = - (MUy / Py)

Пайдалылықтың жалпы өзгеруі: ¡ ∆U = - MUy + MUx * (Px/Py) = Py * (MUx / Px - MUy / Py) > 0

Яғни тұтынушылар алатын пайдалылықты көбейтуге болады. ¡ Бұл бастапқы тепе – теңдікке қарама – қайшы. Егер пайдалылық функциясы тұрақты бір санға тең болса, ¡ U = U (x; y) = C 0 - const

Талғамсыздық қисығы.

Талғамсыздық қисықтарының картасы U 1