2015 2 7 MSG Handel międzynarodowy 1

2015. 2. 7 MSG Handel międzynarodowy 1

Międzynarodowy handel a dochód narodowy Handel zagraniczny rzutuje na całą gospodarkę. Dochód z handlu międzynarodowego jest częścią dochodu narodowego. Może on być określony w formie brutto (a więc z amortyzacją) i jest nazywany produktem narodowym brutto. Można go również ujmować bez amortyzacji, a więc w formie produktu narodowego netto. W tym drugim przypadku produkt narodowy brutto jest pomniejszony o wartość fizycznego lub ekonomicznego zużycia majątku trwałego. Produkt narodowy brutto (PKB) obejmuje wartość wszystkich finalnych towarów i usług wytworzonych przy użyciu istniejących czynników produkcji i sprzedany da rynku w danym okresie. 2

PKB Oblicza się go przez zsumowanie nakładów poniesionych na produkcję finalną. Z punktu widzenia przeznaczenia PKB dzieli się na konsumpcję, inwestycje i zakupy rządowe (w gospodarce zamkniętej) oraz saldo handlu zagranicznego, więc eksport pomniejszony o import (w gospodarce otwartej). Konsumpcja, absorbująca największą część PKB, służy zaspokajaniu potrzeb bieżących. Inwestycje obejmują tę część PKB, którą przedsiębiorstwa zużywają do wytwarzania przyszłej produkcji. Zakupy rządowe — na które składają się zbrojenia, badania naukowe, infrastruktura i inne wydatki — zaspokajają potrzeby publiczne. Produkt narodowy netto wraz z amortyzacją (która w miarę upływu czasu z ekonomicznego punktu widzenia przestaje istnieć, choć fizycznie może wciąż występować) stanowi wartość produktu narodowego brutto. Przykładowo, obrabiarka ulegająca zużyciu w ciągu 5 lat, po 4 latach użytkowania może być wciąż sprawną maszyną, choć jej wartość ekonomiczna nieuchronnie zbliża się do zera. Produkt 3 narodowy netto nosi nazwę dochodu narodowego.

Handel zagraniczny a dochód narodowy Wyróżniamy dwa podstawowe sposoby zwiększania dochodu narodowego z tytułu handlu zagranicznego: 1) przez szybszy wzrost importu niż eksportu, 2) przez poprawę efektywności gospodarowania. W gospodarce otwartej dochód narodowy do podziału między krajowe podmioty, tj. konsumentów, inwestorów i sektor budżetowy, może być większy lub mniejszy niż w gospodarce zamkniętej w zależności od salda handlu zagranicznego. Jeżeli saldo handlu zagranicznego jest zerowe, wtedy dochód narodowy podzielony jest taki sam jak wytworzony, a więc konsumenci, inwestorzy i sektor budżetowy otrzymują tyle dochodu narodowego, ile otrzymaliby, gdyby handlu zagranicznego nie było (oczywiście przy założeniu, że nie wpływa on na dochód narodowy przez poprawę efektywności gospodarowania). Jeżeli saldo handlu zagranicznego jest dodatnie, tzn. eksport jest większy od importu, wtedy dochód narodowy do podziału jest mniejszy od dochodu narodowego wytworzonego, a więc konsumenci, inwestorzy i sektor budżetowy otrzymają mniej dochodu narodowego niż w warunkach gospodarki zamkniętej. W przypadku gdy saldo handlu zagranicznego jest ujemne, tzn. eksport jest mniejszy od importu, wtedy dochód do działu pomiędzy konsumentów, inwestorów i sektor budżetowy jest większy niż byłby w warunkach gospodarki zamkniętej, przy założeniu, że handel zagraniczny nie wpływa na wzrost dochodu narodowego przez poprawę efektywności gospodarowania. 4

Handel zagraniczny a dochód narodowy Zarówno dodatniego salda handlu zagranicznego, jak też salda ujemnego nie należy ex ante traktować pozytywnie bądź negatywnie. Ocena ekonomiczna obu tych przypadków wymaga wyjaśnienia ich genezy. Jeżeli kraj ma nadwyżkę w obrotach z zagranicą, czyli większy eksport niż import, oznacza to, iż pomniejsza on obecną konsumpcję na rzecz przyszłej konsumpcji. Udostępnia więc zagranicy część swojego dochodu narodowego, oczywiście na kredyt. W przyszłości otrzyma zatem nie tylko zwrot tego kredytu, lecz także nadwyżkę wynikającą z jego oprocentowania. Saldo dodatnie jest tym samym zagraniczną lokatą części wytworzonego przez dany kraj dochodu narodowego. Dodatnie saldo handlu zagranicznego może być też koniecznością. Jeżeli kraj miał w przeszłości saldo ujemne w postaci importu na kredyt, to eksport większy od importu umożliwia spłatę tego kredytu (wraz z odsetkami). Oznacza to, że ujemne saldo bilansu handlowego traktować należy nie tylko jako uszczuplenie wytworzonego dochodu narodowego ale także jako inwestycję na rzecz przyszłości bądź 5

Handel zagraniczny a dochód narodowy Jeżeli kraj ma niedobór w obrotach z zagranicą, a wiec import większy niż eksport to znaczy, iż zwiększa on wytworzony dochód narodowy o tę nadwyżkę, czyli uzupełnia bieżącą konsumpcję kosztem przyszłej konsumpcji. Sytuacji takiej nie należy jednoznacznie (pozytywnie bądź negatywnie) oceniać, gdyż wszystko zależy od sposobu wykorzystania nadwyżki importowej. Gdy nadwyżka ta zostanie przeznaczona na sfinansowanie wysoko rentownych inwestycji o stopie zysku wyższej niż stopa oprocentowania kredytu importowego, wtedy import na kredyt jest w pełni uzasadniony. Z produkcji bowiem nie tylko pozwoli sfinansować kredyt importowy (wraz z odsetkami) lecz ponadto zwiększy wytworzony dochód narodowy, a po spłacie kredytu importowego kraj jeszcze na tym zarobi. Natomiast, jeżeli nadwyżka importowa zwiększy bieżącą konsumpcję lub wydatki sektora budżetowego, wtedy sfinansowanie jej w przyszłości (wraz z odsetkami) wymagać będzie odpowiedniego zmniejszenia przyszłej konsumpcji. Zwiększenie konsumpcji przez zaciąganie kredytów zagranicznych jest przedsięwzięciem ryzykownym, chyba że ma charakter krótkookresowy lub jednocześnie kraj rozwija inwestycje finansowane ze środków własnych. 6

Handel zagraniczny a dochód narodowy Pozytywny wpływ handlu zagranicznego na wzrost dochodu narodowego, może być jednocześnie następstwem poprawy efektywności gospodarowania. Chodzi przy tym nie tylko o efektywność tej części gospodarki, która jest bezpośrednio związana z handlem zagranicznym, lecz o efektywność całej gospodarki. Dzięki handlowi zagranicznemu następuje bowiem wzrost wydajności pracy przede wszystkim przez modernizację techniczną produkcji i inwestycji. Jednocześnie rosną serie produkowanych wyrobów przeznaczonych na rozszerzenie rynku zbytu i spadają jednostkowe koszty produkcji. Nie bez znaczenia jest ponadto pozytywny wpływ na efektywność gospodarowania wywierany przez konkurencję towarów importowanych. Konkurencja ta zmusza producentów krajowych do obniżki kosztów produkcji. Handel zagraniczny przyczynia się też do racjonalizacji zatrudnienia i podnoszenia kwalifikacji pracowników. Wreszcie pozytywny wpływ handlu zagranicznego na efektywność gospodarowania dokonuje się przez koncentrację produkcji na działalności najefektywniejszej i rezygnację z produkcji najmniej efektywnej. Chodzi przy tym nie tylko o koszt produkcji, lecz także o 7 ceny uzyskiwane i płacone na rynkach międzynarodowych.

Handel zagraniczny a dochód narodowy Zwłaszcza w krajach małych i średnich struktura rzeczowa wytworzonego dochodu różni się wyraźnie od struktury potrzeb produkcyjnych i konsumpcyjnych. Asortyment produkowanych towarów jest bowiem ograniczony przez posiadane zasoby bogactw naturalnych, kapitału, pracy, stosowaną technologię i związane z tym wymagania specjalizacji produkcji, korzyści skali i serii produkcji. Potrzeby konsumpcyjne i produkcyjne wykazują natomiast tendencje do upodabniania się w skali międzynarodowej. Te pierwsze w warunkach gospodarki otwartej wszędzie cechuje wszechstronność, drugie są bardziej zróżnicowane, zależą bowiem od prowadzonej polityki rozwoju gospodarczego. Handel zagraniczny pozwala pokonać barierę strukturalną. Dzięki importowi możliwe jest znaczne rozszerzenie sortymentu pożądanych przez dany kraj towarów o te, które w ogóle nie są produkowane lub są wytwarzane w niewystarczających ilościach. Eksport, podstawowy środek zapłaty za import, obejmuje towary nadwyżkowe w stosunku do konsumpcyjnych i produkcyjnych potrzeb kraju. 8

Handel zagraniczny a dochód narodowy Z tego względu zarówno import, jak i eksport zdeterminowane względami strukturalnymi można określić jako niezbędne. Bez nich wystąpiłyby dysproporcje między strukturą produkcji a strukturą potrzeb i w ślad za tym zaburzenia na rynku oraz w sferze produkcji i inwestycji. Handel zagraniczny umożliwia tym samym dopasowanie struktury rzeczonej wytworzonego dochodu narodowego do struktury potrzeb. Krajowi odbiorcy w warunkach gospodarki otwartej nie muszą rezygnować z zaspokojenia swoich potrzeb ze względu na niedobór surowców, niekorzystne warunki klimatyczne, niedorozwój techniczny czy niedobór wysoko kwalifikowanych pracowników. Oznacza to w praktyce możliwość nabycia nowoczesnych urządzeń technicznych (np. samochodów, sprzętu grającego, komputerów) w krajach słabo rozwiniętych bądź też owoców tropikalnych w krajach o umiarkowanym albo zimnym klimacie. Wszechstronny rozwój produkcji adekwatny do potrzeb nawet w tak wielkich krajach, jak Stany Zjednoczone czy Rosja, prowadzi do wzrostu kosztów wytwarzania, pogorszenia jakości towarów, osłabienia tempa postępu technicznego itp. Kraje te muszą więc również rozwijać handel zagraniczny i transformować strukturę wytworzonego dochodu narodowego, choć zakres niezbędnego (z tego punktu widzenia) importu, a zatem i eksportu, jest tam z pewnością znacznie mniejszy niż w krajach małych i średnich. 9

Handel zagraniczny a dochód narodowy Jeżeli więc. w przyjętych założeniach, handel zagraniczny nie zwiększa bezpośrednio wydajności pracy w gospodarce otwartej w porównaniu z zamkniętą, to jego rozwój jest konieczny ze względu na funkcję transformacyjną. Bez tego trzeba byłoby w znacznie szerszym zakresie rozwinąć produkcję zastępującą import, a tym samym zwiększyć nakłady na zaspokojenie potrzeb konsumpcyjnych i produkcyjnych bądź też zrezygnować z zaspokojenia tych potrzeb konsumpcyjnych i produkcyjnych, których me można by zaspokoić z produkcji krajowej. Czyli przy mniejszej wydajności pracy produkcji towarów eksportowanych w porównaniu z wydajnością pracy przy produkcji towarów zastępujących import, nastąpiłaby obniżka średniej wydajności pracy w warunkach gospodarki otwartej w porównaniu z gospodarką zamkniętą. Dochód narodowy podzielony uległby więc zmniejszeniu w porównaniu z dochodem narodowym wytworzonym. Oznaczałoby to, iż eksportujemy towary produkowane mniej wydajnie niż moglibyśmy wytwarzać towary zastępujące import. Tego typu handel zagraniczny może mieć miejsce wówczas, gdy pilnie trzeba uregulować należności zagraniczne (np. zaciągnięte wcześniej kredyty), a ich nieuregulowanie groziłoby większymi stratami w porównaniu z eksportem towarów produkowanych mniej wydajnie niż można by wytwarzać towary zastępujące import. Innymi słowy, taki eksport traktować należy jako konieczność, a nie świadomy 10 wybór.

Handel zagraniczny a dochód narodowy W warunkach większej wydajności pracy przy produkcji towarów eksponowanych w porównaniu z wydajnością pracy przy produkcji towarów zastępujących import, nastąpiłby wzrost średniej wydajności pracy w gospodarce otwartej w porównaniu z gospodarką zamkniętą. Dochód narodowy zwiększyłby się więc w porównaniu z dochodem narodowym wytworzonym. Jest to sytuacja pożądana w warunkach gospodarki otwartej. Podstawę metody wartościowej stanowi porównanie kosztów produkcji towarów eksportowanych i zastępujących import w danym kraju oraz cen na rynku międzynarodowym, uzyskiwanych za towary eksportowane i płaconych za towary importowane (zwanych dalej cenami dewizowymi). O ile metoda ilościowa umożliwiała zwrócenie zasadniczej uwagi na stopę dochodu z handlu zagranicznego w skali kraju, o tyle metoda wartościowa pozwala określić masę dochodu z tego handlu. Podobnie jak w przypadku metody ilościowej, rozważania mieć będą charakter statyczny, co oznacza, iż aparat produkcyjny nie zmieni się z tytułu inwestycji. Załóżmy też, że saldo bilansu handlowego będzie równe zeru. W metodzie wartościowej podstawę uszeregowania towarów w eksporcie i imporcie stanowić będzie wielkość dochodu z handlu zagranicznego, zależna nie tylko od wydajności pracy w danym kraju, lecz także od cen rynku międzynarodowego. Może się więc okazać, że z punktu widzenia danego kraju eksportujemy towary produkowane najwydajniej (najtańsze), a importujemy towary, które moglibyśmy produkować najmniej wydajnie (najdroższe), ale relacje cen na rynku międzynarodowym kształtują się całkowicie odmiennie. Za towary, które eksportujemy, są oferowane relatywnie niskie ceny, zaś za importowane musimy płacić wysokie ceny. W przypadku innych towarów może się okazać odwrotnie. Towary eksportowane produkowane są w kraju wprawdzie nieco mniej wydajnie (drożej), ale ceny na rynku międzynarodowym są relatywnie bardzo korzystne, wtedy dany towar może znaleźć się w grupie najbardziej dochodowych. W imporcie, przy relatywnie niskich kosztach produkcji zastępującej import w danym kraju (wysokiej wydajności pracy), niskie ceny na rynku międzynarodowym mogą skłonić kraj do przywozu towaru z zagranicy. 11

HZ a DN Dodatkowym parametrem, który uwzględnić musimy przy określaniu masy dochodu z handlu zagranicznego, jest kurs walutowy, co oznacza, że za jego pomocą można będzie korygować dochód z eksportu i importu. Inaczej wpływać będzie na ten dochód kurs zawyżony (przewartościowana waluta krajowa), a inaczej — kurs zaniżony (niedowartościowana waluta krajowa). W pierwszym przypadku dochód z eksportu będzie relatywnie zaniżony, a z importu — zawyżony, natomiast w drugim przypadku — odwrotnie. Podobnie jak w metodzie ilościowej wyróżnimy dochód z handlu zagranicznego sensu largo i sensu stricto. W pierwszym przypadku chodzi o dochód z międzynarodowego podziału pracy rozumiany jako różnica między sumą nakładów na produkcję wszystkich towarów w danym kraju w warunkach gospodarki zamkniętej a sumą nakładów na produkcję tych towarów w warunkach gospodarki otwartej. Obejmuje on więc nie tylko towary eksportowane i importowane, lecz także te, które są przeznaczone na rynek krajowy. Dzięki importowanemu postępowi technicznemu, tańszym surowcom i materiałom, lepszej organizacji pracy itp. wszystkie towary mogą być wytwarzane taniej i lepiej. Przez pojęcie dochodu z handlu zagranicznego sensu stricio będziemy rozumieli różnicę między sumą nakładów na produkcję towarów importowanych przez dany kraj w warunkach gospodarki zamkniętej a sumą nakładów na produkcję towarów eksportowanych w warunkach gospodarki otwartej (przy założeniu zerowego salda bilansu handlowego). Dochód z handlu zagranicznego można określić w ujęciu absolutnym (nawiązując do teorii sformułowanej przez A. Smitha) bądź też w ujęciu komparatywnym (przy nawiązaniu do teorii sformułowanej przez D. Ricardo). 12

HZ a DN W pierwszym przypadku w eksporcie wielkość dochodu z wymiany międzynarodowej jest różnicą między wartością dewizową towarów eksportowanych przez dany kraj, przeliczoną za pomocą kursu waluty na wartość krajową, a ich wartością krajową. Warunkiem czerpania dochodu z eksportu jest większa wartość dewizowa towarów eksportowanych przez dany kraj, przeliczona za pomocą kursu waluty na wartość krajową, niż wartość krajowa towarów eksportowanych. Podane rozumowanie można zilustrować następującym przykładem. Załóżmy, że kraj wytwarza 100 jednostek danego towaru po koszcie jednostkowym 20. Rozwój wymiany umożliwia zwiększenie produkcji do 200 jednostek, z czego 100 jednostek zostaje prze znaczonych na zaspokojenie potrzeb krajowych, a 100 jednostek zostaje wyeksportowanych. Jednocześnie koszt produkcji zostaje obniżony średnio z 20 do 15. W takim ujęciu wielkość dochodu z międzynarodowego podziału pracy jest określona przez różnicę między kosztem produkcji 200 jednostek tego towaru przed wymianą i po wymianie, zaś wielkość dochodu z handlu zagranicznego — przez różnicę między kosztem produkcji 100 jednostek towaru przed 13 wymianą i po wymianie.

HZ a DN Jednocześnie warunkiem czerpania dochodu z importu jest większa wartość krajowa towarów zastępujących import od wartości dewizowej towarów importowanych przez kraj, przeliczonej za pomocą kursu waluty na wartość krajową. Absolutny charakter obu tych formuł oznacza, iż kraj powinien czerpać korzyści jednocześnie z eksportu i importu. Nie może więc ewentualnych strat w eksporcie pokrywać korzyściami z importu lub odwrotnie. W przypadku komparatywnego ujęcia dochodu z handlu zagranicznego uwaga koncentruje się nie na oddzielnym określeniu korzyści w eksporcie i imporcie, lecz na ujęciu łącznym. Oznacza to, iż ujemny dochód z eksportu nie przekreśla możliwości importu, o ile przyniesie on korzyści pokrywające straty w eksporcie. Podobnie, ujemny dochód w imporcie nie przekreśla możliwości eksportu, o ile przyniesie korzyści pokrywające straty w imporcie. Warunkiem uzyskania dochodu z wymiany międzynarodowej w ujęciu komparatywnym jest większa od zera suma różnic między wartością eksportu a wartością importu w cenach dewizowych oraz między wartością importu a wartością eksportu w cenach krajowych. W sumie opłaca się efektywnie rozwijać handel międzynarodowy, gdyż pozwala to na osiągnięcie pożądanego wzrostu dochodu narodowego w warunkach gospodarki otwartej przy mniejszym wolumenie eksportu bądź większym wolumenie importu. 14

Handel międzynarodowy a wzrost gospodarczy Wzrost gospodarczy to proces ilościowego zwiększania wielkości produkcji w wyniku postępu technicznego bądź też przyrostu zasobów czynników produkcji (kapitału, pracy, technologii i bogactw naturalnych). Przez pojęcie postępu technicznego rozumiemy proces doskonalenia środków produkcji, metod wytwórczości i warunków produkcji, pozwalający wyprodukować w tym samym czasie większą ilość dóbr przy tym samym nakładzie czynników produkcji, bądź też tę samą ilość dóbr przy mniejszym nakładzie czynników produkcji. Postęp techniczny może być kapitałooszczędny, praco oszczędny i neutralny. Postęp techniczny kapitałooszczędny polega na większej obniżce nakładu kapitału niż pracy na jednostkę produkcji, choć zużycie obu czynników się obniża. Postęp techniczny praco oszczędny polega na większej obniżce nakładu pracy niż kapitału na jednostkę produkcji przy jednoczesnej obniżce zużycia nakładów obu czynników. Postęp techniczny neutralny oznacza jednakowe zmniejszenie nakładów kapitału i pracy na jednostkę produkcji. Wprowadzenie do rozważań postępu technicznego oznacza weryfikację założenia klasyków i neoklasyków ekonomii dotyczącego stałości technicznych współczynników produkcji i niezmienności funkcji produkcji. 15

Handel zagraniczny a wzrost gospodarczy Zwiększenie zasobów produkcji może być efektem różnorakich przedsięwzięć. W przypadku kapitału zasadniczą rolę odgrywają inwestycje finansowane z oszczędności krajowych bądź ze źródeł zagranicznych. W wyniku tych inwestycji może nastąpić zwiększenie kapitału rzeczowego (liczby urządzeń produkcyjnych) bądź finansowego (akcji, obligacji itp. ). W przypadku pracy zasadniczą rolę odgrywa wejście nowych roczników w wiek produkcyjny, zwiększenie czasu pracy (np. w wyniku przesunięcia wieku emerytalnego), zatrudnienie imigrantów, zmiana kwalifikacji pracowników itp. Zwiększenie zasobów technologii oznacza zwiększenie liczby urządzeń technicznych służących do produkcji towarów. Wreszcie zwiększenie zasobów bogactw naturalnych może być rezultatem nowych odkryć zasobów, wzrostu wydobycia zasobów już eksploatowanych bądź ich importu z zagranicy. Ze zwiększeniem zasobów czynników produkcji wiąże się twierdzenie Rybczyńskiego. Zgodnie z nim w kraju małym wzrost zasobów tylko jednego czynnika wytwórczego przy niezmienionych zasobach drugiego czynnika prowadzi do zwiększenia produkcji dobra zużywającego czynnik, którego zasoby powiększają się i zmniejszenia produkcji dobra zużywającego przede wszystkim czynnik nie zwiększający się. Do produkcji obu tych towarów potrzebne są bowiem dwa czynniki, tj. zarówno ten. którego zasoby rosną (np. praca ludzka), jak i ten, którego zasoby nie zwiększają się (kapitał). Produkcja towaru zużywającego przede wszystkim pracę wymaga też zużycia kapitału, co prowadzi do wycofania go z produkcji kapitałochłonnej i wykorzystywania 16 w produkcji pracochłonnej.

Handel zagraniczny a wzrost gospodarczy W warunkach gospodarki rozwijanej autonomicznie (zwanej często gospodarką zamkniętą, dochód narodowy wytworzony równy jest dochodowi do podziału na konsumpcję i inwestycje. Konsumpcję z kolei można podzielić na indywidualną i zbiorową. Ta pierwsza obejmuje dochody (i wydatki) sektora gospodarstw domowych, druga zaś — dochody (i wydatki) sektora rządowego. Jednocześnie dochód narodowy jest sumą konsumpcji i oszczędności. W gospodarce zamkniętej pozostającej w równowadze inwestycje powinny być równe oszczędnościom, czyli tyle możemy zainwestować, ile zaoszczędzimy. Na ogól jednak tak nie jest. Oszczędności są większe od inwestycji bądź inwestycje są większe od oszczędności. Jeżeli oszczędności są większe od inwestycji, to wzrost dochodu narodowego jest mniejszy niż mógłby być, gdyby oszczędności zostały w całości wykorzystane. Nierównowaga gospodarcza przybiera w tym przypadku formę recesji. Do zadań państwa należy w związku z tym zachęcenie do inwestowania (np. przez obniżkę oprocentowania, a więc obniżkę kosztów kapitału) bądź zniechęcenie do oszczędzania. Państwo może też zwiększyć inwestycje publiczne. Gdy inwestycje są większe od oszczędności, wzrost dochodu narodowego jest większy niż powinien być w warunkach równowagi gospodarczej. Nierównowaga przybiera w takiej sytuacji formę „przegrzania"' gospodarki. Do zadań państwa zaliczyć należy w tym przypadku zniechęcanie inwestorów, m. in. przez podrożenie kapitału (podniesienie stopy oprocentowania). 17

Handel zagraniczny a wzrost gospodarczy W procesie wzrostu gospodarczego handel zagraniczny może przyspieszać tempo wzrostu gospodarczego (zwiększając inwestycje krajowe) bądź je osłabiać (zmniejszając inwestycje krajowe). Jednak finansowanie wzrostu gospodarczego przez przewagę importu nad eksportem ma sens tylko wówczas, gdy wytwarzana produkcja jest efektywna i proeksportowa, pozwalająca w przyszłości spłacić kredyty. Zasada ta interpretowana jest odmiennie w krajach małych i dużych, wysoko uprzemysłowionych i słabo rozwiniętych. W krajach małych jest ona prawdziwa bez zastrzeżeń. Zarówno wzrost importu, jak też eksportu nie wywiera bowiem wpływu na poziom cen na rynku międzynarodowym. Tak więc nawet gdy import tego kraju rośnie, to ceny międzynarodowe nie rosną. Podobnie, gdy rośnie eksport tego kraju, ceny międzynarodowe nie spadają. Inaczej sytuacja kształtuje się w przypadku zwiększenia tempa wzrostu gospodarczego w kraju o znaczącym udziale w handlu międzynarodowym. Jeżeli efektem wzrostu gospodarczego jest przestawienie popytu nabywców towarów importowanych na lepsze towary krajowe, maleje wtedy import, a za nim i ceny towarów przywożonych przez ten kraj. Korzysta on więc podwójnie na przyspieszeniu wzrostu dochodu narodowego po pierwsze — w wyniku wzrostu produkcji krajowej i lepszego wykorzystania posiadanych czynników produkcji (pracy, kapitału, bogactw naturalnych, technologii), po drugie dzięki spadkowi cen towarów importowych. Jeżeli natomiast efektem wzrostu gospodarczego jest znaczące zwiększenie eksportu, to jego rezultatem może być zauważalna obniżka cen międzynarodowych eksportowanych towarów, co oczywiście oddziałuje negatywnie na korzyści z rozwoju gospodarczego. Negatywne skutki są przy tym mniejsze dla kraju o rozwiniętym przemyśle (ze względu na niską cenową elastyczność popytu na wyroby przemysłowe) 18 niż dla kraju słabo

Handel zagraniczny a wzrost gospodarczy Jeżeli natomiast efektem wzrostu gospodarczego jest znaczące zwiększenie eksportu, to jego rezultatem może być zauważalna obniżka cen międzynarodowych eksportowanych towarów, co oczywiście oddziałuje negatywnie na korzyści z rozwoju gospodarczego. Negatywne skutki są przy tym mniejsze dla kraju o rozwiniętym przemyśle (ze względu na niską cenową elastyczność popytu na wyroby przemysłowe) niż dla kraju słabo owiniętego, specjalizującego się w eksporcie surowców i żywności (ze względu na wysoką cenową elastyczność popytu na rynku międzynarodowym tych towarów). Wzrost gospodarczy może w tym przypadku oddziaływać negatywnie na dochód narodowy. Reasumując, w gospodarce otwartej handel zagraniczny może wpływać (z punktu widzenia podaży) na wzrost dochodu narodowego dwoma kanałami: 1) przez korektę stopy inwestycji oraz 2) zmianę ich średniej efektywności. Gdy nie można skorygować stopy inwestycji, pozostaje wyłącznie poprawa efektywności. Sposoby poprawy efektywności są jednak zróżnicowane w odniesieniu do krajów o niejednolitym potencjale i 19 poziomie rozwoju gospodarczego.

Mnożnik inwestycyjny i eksportowy Przez pojęcie mnożnika (inwestycyjnego, eksportowego) rozumiemy współczynnik określający przyrost dochodu narodowego z tytułu wzrostu gospodarczego (przyrostu inwestycji, eksportu). Mnożnik (inwestycyjny, eksportowy) może się kształtować w przedziale od jedności do nieskończoności. Mnożnik równy jedności oznacza, iż wzrost gospodarczy nie zwiększa dochodu narodowego. Gdy dochód narodowy zwiększa się o tyle, o ile rosną inwestycje bądź eksport, to mnożnik równy jest jedności. Mnożnik większy od jedności oznacza, iż przyrost dochodu narodowego przewyższa przyrost inwestycji bądź eksportu. Przewaga ta osiąga maksimum, gdy mnożnik jest nieskończenie wielki. Mnożnik (inwestycyjny, eksportowy) występuje wyłącznie w gospodarce rynkowej charakteryzującej się niewykorzystanymi możliwościami produkcyjnymi (rezerwami aparatu produkcyjnego i wolnymi zasobamipracy) w efekcie przewagi podaży nad popytem. Może on być uruchomiony w przypadku wystąpienia określonych impulsów wzrostu gospodarczego (przyrostu inwestycji, eksportu) 20 kreujących dodatkowy popyt.

Mechanizm mnożnika inwestycyjnego Załóżmy, że tym impulsem wzrostu dochodu narodowego są inwestycje. Mnożnik inwestycyjny wskazuje w tym przypadku na przyrost dochodu narodowego spowodowany przyrostem popytu na towary konsumpcyjne z tytułu zwiększania inwestycji autonomicznych. Przez pojęcie inwestycji autonomicznych będziemy rozumieli takie inwestycje, które główną uwagę kierują na zwiększenie popytu bez zwiększania podaży towarów konsumpcyjnych. Należą do nich inwestycje infrastrukturalne (budowa autostrad, dróg, kolei, lotnisk), roboty publiczne, budownictwo socjalne itp. Inwestycje autonomiczne, czyli kreujące popyt, podejmowane są w celu ożywienia gospodarki rynkowej, gdy w warunkach nadmiernej podaży towarów konsumpcyjnych dobrem rzadkim jest popyt, czyli gdy brak popytu staje się główną barierą wzrostu gospodarczego. W gospodarce rynkowej nie wystarczy bowiem towar wyprodukować, trzeba go jeszcze sprzedać. Towar 21 niesprzedany

Mechanizm mnożnika inwestycyjnego Załóżmy, że taką inwestycją (autonomiczną) jest budowa kolejnego odcinka metra finansowana ze środków publicznych. Kapitał prywatny niechętnie inwestuje w rozbudowę infrastruktury ze względu na długi okres zamrożenia kapitału. Rozpoczęcie ludowy metra zwiększa przede wszystkim popyt na dobra kapitałowe (a więc na materiały budowlane, maszyny i urządzenia niezbędne do budowy metra itp. ), a jednocześnie zwiększa się zatrudnienie. W pierwszym okresie budowy metra (niech to będzie pierwszy miesiąc) dochód narodowy zwiększa się o tyłe, o ile wzrosną inwestycje. Jeżeli robotnicy zatrudnieni na budowie nowego odcinka metra rozpoczną wydawanie pieniędzy dopiero w drugim miesiącu (załóżmy, że są opłacani z dołu i wynagrodzenie otrzymują pod koniec miesiąca), wtedy przyrost dochodu narodowego zależeć będzie od podziału tego wynagrodzenia na wydatki konsumpcyjne i oszczędności. Im udział wydatków na konsumpcję będzie większy, tym większy będzie przyrost dochodu narodowego z tytuł rozpoczętej budowy metra, i odwrotnie — wzrost udziału oszczędności zmniejszać będzie przyrost dochodu narodowego. Dochody wydane na konsumpcję bieżącą zwiększą popyt na towary dotychczas nie eksportowane i zalegające półki sklepowe czy magazyny. Ich sprzedaż pobudzi produkcję i zwiększy dochody pracowników zatrudnionych przy tej produkcji. Te dodatkowe dochody znowu zwiększą wydatki konsumpcyjne itd. Stopniowe przyrosty popytu będą malały. W efekcie będą też malały przyrosty produkcji i dochodu narodowego. W końcu całkowicie wygaśnie działanie impulsu. 22

Mechanizm mnożnika inwestycyjnego Zilustrujmy to liczbami. Niech zrealizowana wartość inwestycji związana z budową nowego odcinka metra w styczniu wyniesie 1000 zł. Przyjmijmy, że zarobek robotników w styczniu wyniósł również 1000 zł. Ponieważ robotnicy nie wydali zarobionego 1000 zł w styczniu, lecz dopiero w lutym (zbyt późno otrzymali wypłatę), to dochód narodów w pierwszym miesiącu realizacji inwestycji zwiększył się wyłącznie o wartość te inwestycji, tj. o 1000 zł. Jeżeli w lutym robotnicy przeznaczyli 50% wynagrodzenia na konsumpcję (500 zł), a drugie 50% na oszczędności, to po 2 miesiącach dochód narodów wzrośnie o 1500 zł. Wydatki na konsumpcję robotników w lutym stanowiły dochód producenta wyrobów konsumpcyjnych, np. wędlin, które ci robotnicy nabyli. Przyjmijmy dla uproszczenia, że podział dochodu producentów wędlin na konsumpcję i oszczędność jest taki sam jak pracowników metra, tj. po 50%. Tak więc, 250 zł przeznaczają oni na zakup towarów konsumpcyjnych (np. butów sportowych krajowej produkcji), drugie 250 zł oszczędzają. Po 3 miesiącach dochód o charakterze mnożnikowym wzrasta łącznie o 1750 złotych. I tak dalej aż do momentu, w którym przyrost dochodu kolejnej grupy producentów wyniesie zero, wtedy mnożnik przestanie działać. Działanie mnożnika inwestycyjnego porównać można do coraz mniejszych fal spowodowanych przez kamień rzucony do wody. Pierwsza fala jest najdłuższa, druga nieco krótsza, trzecia —jeszcze krótsza, na końcu wreszcie, w centrum zamiast fali pojawia się punkt kończący zjawisko wywołane przez kamień. 23

Mechanizm mnożnika eksportowego W gospodarce otwartej oprócz mechanizmu mnożnika inwestycyjnego może być również uruchomiony mechanizm mnożnika eksportowego. Eksport, podobnie jak inwestycje autonomiczne, jest zdolny zwiększać popyt przy zerowym wpływie na wzrost podaży towarów konsumpcyjnych na rynek krajowy. Zwiększa on zatrudnienie krajowe, a za nim i dochody pracowników zatrudnionych przy produkcji eksportowej. W ich wyniku rośnie popyt na towary konsumpcyjne, a zatem rośnie też dochód narodowy. W gospodarce otwartej mogą wystąpić dwa impulsy pierwotne: inwestycyjny i eksportowy. Mówienie wyłącznie o mnożniku eksportowym jest więc pewnym uproszczeniem zakładającym, że nie ma inwestycji autonomicznych. Podobne założenie przyjęliśmy zresztą w gospodarce rozwijanej autonomicznie, koncentrując się wyłącznie na mnożniku inwestycyjnym przy założeniu, że nie ma mnożnika eksportowego. W praktyce impulsy te występują równolegle lub wręcz nakładają się na siebie. Oznacza to, że w gospodarce otwartej przyrost dochodu narodowego zależy od wielkości przyrostu inwestycji autonomicznych i przyrostu eksportu, zaś mnożnik eksportowy jest odwrotnością sumy krańcowej stopy oszczędności oraz krańcowej stopy importu. Im suma ta jest większa, tym mnożnik jest mniejszy. Oznacza to iż, gdy w wyniku zwiększenia eksportu następują przyrost oszczędności i przyrost importu, oddziałuje to negatywnie na przyrost dochodu narodowego. 24

Mechanizm supermnożnika Jeżeli przyrost eksportu (lub inwestycji autonomicznych) spowoduje wzrost popytu na towary konsumpcyjne produkcji krajowej większy niż ich podaż krajowa, wtedy uruchomiony zostanie supermnożnik. Przez pojęcie supermnożnika będziemy rozumieli współczynnik określający przyrost dochodu narodowego z tytułu wzrostu eksportu (inwestycji auto nomicznych) oraz inwestycji pobudzonych brakiem podaży towarów konsumpcyjnych na rynku krajowym. Powróćmy do przykładu ilustrującego efekty mnożnikowe związane z budową kolejnego odcinka metra. W 3 miesiącu od uruchomienia mechanizmu mnożnika inwestycyjnego popyt krajowy skierowany został na zakup butów sportowych. Przyjmijmy, że był on na tyle znaczny, iż na rynku krajowym zabrakło tego rodzaju obuwia, co stanowiło sygnał dla producentów, iż należy wykorzystać wszystkie istniejące rezerwy produkcyjne (praca wielozmianowa, pełne wykorzystanie mocy produkcyjnych, itp. ), aby zaspokoić popyt na poszukiwane na rynku towary. Jeżeli jednak zwiększenie tymi metodami produkcji butów nie zrównoważyło popytu krajowego, wówczas powstaje zapotrzebowanie na inwestycje zwiększające możliwości produkcyjne poszukiwanych butów, a zatem i ich podaż na rynku. Są to inwestycje pobudzone. Wpływają one pozytywnie na popyt krajowy na towary konsumpcyjne, a w ślad za tym zwiększają dochód narodowy. Pracownicy zatrudnieni przy inwestycjach pobudzonych dzielą swoje dochody na oszczędności i konsumpcję (popyt na krajowe towary konsumpcyjne i importowane towary konsumpcyjne). Im krańcowa stopa inwestycji pobudzonych jest większa, tym większy jest supermnożnik. Reasumując, inwestycje pobudzone mogą być efektem przyrostu inwestycji autonomicznych albo przyrostu eksportu, albo przyrostu obu tych czynników łącznie. Wartość supermnożnika jest tym większa, im mniejsza jest suma krańcowych stóp oszczędności i importu oraz im większa jest krańcowa stopa inwestycji pobudzonych, które są równoznaczne z przyrostem popytu, a więc także zatrudnienia i dochodu narodowego. 25

Międzynarodowy handel usługami Usługi, w odróżnieniu od towarów, są od niedawna przedmiotem zainteresowania ekonomistów. Klasycy i neoklasycy ekonomii wychodzili z założenia, że tylko dobra materialne tworzą dochód narodowy, usługi zaś — ze swej istoty niematerialne — dochodu tego nie tworzą. Pierwsze próby zdefiniowania usług pojawiły się w połowie ubiegłego stulecia na podstawie tzw. teorii tworzenia dochodu narodowego przez trzy (a nie dwa) sektory: rolnictwa, przemysłu i trzeci — pozostałych działalności. Przy tym do trzeciego sektora zaliczono wszystkie działalności, w tym usługi, których nie można było zakwalifikować do dwóch pozostałych. Od tamtego czasu pojawiło się w literaturze przedmiotu wiele definicji akcentujących cechy charakterystyczne usług. Zaliczono do nich: niematerialność, niejednolitość, nierozdzielność i nietrwałość. Usługi nie można więc zobaczyć czy dotknąć, ale można zobaczyć efekt działalności usługowej. Usługi nie poddają się też standaryzacji. Każda usługa, zakwalifikowana do tej samej grupy, jest inna, gdyż wymagają tego indywidualne cechy człowieka, na rzecz którego usługa jest świadczona. Nierozdzielność usług polega na tym, iż świadczenie i konsumpcja usług odbywają się w tym samym czasie. Wreszcie nietrwałość usługi dotyczy świadczenia usługi, a nie jej efektów. Z punktu widzenia omówionych cech najbardziej uniwersalna wydaje się następująca definicja: produkowanie, a więc świadczenie usługi oznacza oddziaływanie na konsumenta i nie może być od tego konsumenta oddzielone, co odróżnia usługę od towaru. Świadczenie usług wymaga przy tym zgody, współpracy i uczestnictwa konsumenta. W literaturze przedmiotu funkcjonuje wiele klasyfikacji usług. Do najbardziej znanych należą klasyfikacje: przedmiotowa i podmiotowa. Według klasyfikacji przedmiotowej usługi dzielone są na materialne (np. szewskie, krawieckie czy budowlane) i 26 niematerialne (bankowe, socjalne czy turystyczne).

Międzynarodowy handel usługami Według klasyfikacji podmiotowej usługi dzielone są na rządowe (np. misje pokojowe wojskowe), komunalne (np. drogowe) i prywatne (np. bankowe, finansowe, teleinformatyczne). Zainteresowanie ekonomistów międzynarodowym handlem usługami miało miejsce ćwierć wieku później niż zainteresowanie usługami jako formą działalności gospodarczej. Powodem był niezwykle mały udział usług w handlu międzynarodowym. Istnieje wiele klasyfikacji usług z punktu widzenia handlu międzynarodowego. Podstawowy podział wyodrębnia usługi samodzielne i usługi niesamodzielne. Pierwszy rodzaj usług, samodzielnie ewidencjonowanych w statystykach międzynarodowych, obejmuje usługi transportowe, turystyczne, bankowe, telekomunikacyjne itp. Drugi rodzaj usług nie jest ewidencjonowany w statystykach międzynarodowych, a ich eksport jest efektem przepływu siły roboczej, kapitału, wiedzy technicznej, a także transferów i transakcji rządowych. 27

Międzynarodowy handel usługami Według innej klasyfikacji międzynarodowy handel usługami, biorąc za podstawę kryterium kraju producenta i kraju konsumenta, podzielić można na cztery rodzaje. Usługi przepływające między krajem A (producentem) a krajem B (konsumentem) w sposób podobny do towarów (dotyczy to np. usług telekomunikacyjnych, ubezpieczeniowych, konsultingowych). Ani producenci usług, ani ich konsumenci nie opuszczają swoich krajów; pierwsi — aby wyprodukować i wyeksportować usługę, drudzy — by ją nabyć i skonsumować. Usługi produkowane w kraju A na potrzeby przybyłych do tego kraju konsumentów z kraju B (dotyczy to np. usług świadczonych na rzecz turystów zagranicznych, usług edukacyjnych na rzecz studentów zagranicznych). Usługi produkowane czasowo w kraju B przez kraj A na potrzeby konsumentów z kraju B. Tutaj niezbędny jest przepływ ludzi z kraju A do kraju B produkujących i świadczących usługi (dotyczy to np. usług budowlanych, konsultingowych, artystycznych). Usługi produkowane trwale w kraju B przez kraj A na potrzeby konsumentów z kraju B, oparte na bezpośrednich inwestycjach zagranicznych. Niezbędny jest więc tu nie tylko przepływ ludzi, lecz też przepływ kapitału. Stwarza to poczucie stabilności i długotrwałej odpowiedzialności za świadczone usługi (dotyczy np. usług bankowych, marketingowych, ubezpieczeniowych). 28

Międzynarodowy handel usługami Współcześnie usługi odgrywają decydującą rolę w tworzeniu produktu krajowego brutto. W krajach wysoko uprzemysłowionych udział usług w tworzeniu PKB zbliża się do 2/3 całości, w krajach słabo rozminiętych sięga 40%, przy czym udział ten stale rośnie. W odróżnieniu od udziału w tworzeniu PKB udział usług w handlu międzynarodowym jest niezwykle skromny. Pod koniec lat 70. XX w. wytworzone usługi tylko w niecałych 5% były eksportowane za granicę. Na przełomie XX i XXI w. udział ten zwiększył się do prawie 10%, a więc podwoił się, ale nadal był niewielki. Zwiększył się także udział usług w międzynarodowym handlu towarami i usługami. Pod koniec lat 70. usługi stanowiły około 10% międzynarodowego handlu towarami i usługami, a na przełomie stuleci udział ten podwoił się. Oznacza to, że w ostatnich dziesięcioleciach dynamika handlu międzynarodowego usługami jest wyraźnie wyższa niż dynamika handlu towarowego. Jeżeli proporcje te zostaną utrzymane, to około 2020 r. połowę międzynarodowego handlu towarami i usługami stanowić będą usługi. 29

Międzynarodowy handel usługami Głównymi eksporterami usług na świecie są kraje wysoko uprzemysłowione. Przypada na nie 75% światowego eksportu usług. W imporcie na kraje te przypada 70% światowego importu usług. Udział krajów słabo rozwiniętych to około 20% światowego eksportu usług i 25% światowego importu usług. Pozostałą cześć usług eksportują i importują kraje transformujące swe gospodarki. Z porównania tego wynika, że kraje wysoko uprzemysłowione charakteryzują się dodatnim saldem handlu usługami (poza Niemcami, Japonią, Kanadą i Irlandią, które mają saldo ujemne). Saldo handlu usługami krajów słabo rozwiniętych jest ujemne (poza Hong Kongiem, Singapurem, Egiptem, Tunezją, Panamą i Kenią, które mają saldo dodatnie). Do największych światowych eksporterów usług zaliczyć należy: Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Niemcy, Francję, Japonię, Hiszpanię i Włochy. W grupie największych światowych importerów usług kolejne miejsca zajmują: Stany Zjednoczone, Niemcy, Wielka Brytania, Japonia, Francja i Włochy. Ponad połowę światowego handlu usługami stanowią usługi transportowe i turystyczne, ale udział ten maleje, co oznacza, iż inne rodzaje usług zwiększają swój udział w tym handlu. W grupie pozostałych usług (poza transportowymi i turystycznymi) najważniejszą rolę odgrywają: opłaty licencyjne i prawa autorskie; usługi finansowe, budowlane, łącznościowe, ubezpieczeniowe, informatyczne i informacyjne; usługi dla ludności i kulturalne. Na tzw. usługi biznesowe przypada ponad 50% usług pozostałych (poza transportowymi i turystycznymi). 30

Międzynarodowy handel usługami zdeterminowany jest przez trzy grupy czynników: prawne, ekonomiczno społeczne i techniczne. Czynniki prawne przybierają formę barier w dostępie do rynku krajowego. Można je podzielić na trzy typy utrudnień: 1 w przepływie usług przez granicę; 2. w przemieszczaniu się osób (producentów bądź konsumentów usług) przez granicę; 3. w zakładaniu przedsiębiorstw (filii) świadczących usługi. Do utrudnień w przepływie usług przez granicę zaliczyć należy przede wszystkim bariery pozataryfowe (w tym kontyngenty ilościowe) ograniczające liczbę transakcji usługowych, a więc niedopuszczające konkurencji zagranicznych producentów usług ponad z góry określone limity. Do tej samej grupy utrudnień należy zaliczyć bariery taryfowe i parataryfowe, które dopuszczają wprawdzie usługi zagraniczne na rynki krajowe, ale różnymi sposobami ograniczają konkurencyjność tych usług. Do utrudnień w przemieszczaniu się producentów usług przez granicę zaliczyć należy przede wszystkim ograniczenia wizowe, trudności w uzyskaniu pozwoleń na pobyt dla zagranicznych producentów usług, a także pozwoleń na pracę. Ważną rolę odgrywają również przeszkody dotyczące uznawania dyplomów i innego rodzaju świadectw, a po nadto procedury dotyczące weryfikacji kwalifikacji i doświadczenia zawodowego. Nie bez znaczenia są też trudności w zapewnieniu warunków mieszkaniowych oraz przepisy podatkowe, bariery w dostępie do świadczeń społecznych, dyskryminacja w miejscu pracy itp. Do utrudnień w przemieszczaniu się konsumentów usług przez granicę należy zaliczyć m. in. konieczność posiadania wiz wyjazdowych i pozwoleń na pobyt za granicą, obowiązek posiadania świadectwa różnego typu szczepień niezbędnych z punktu widzenia krajów docelowych, ograniczenie swobody przemieszczania się za granicą, przepisy dotyczące ochrony krajowych konsumentów. Do utrudnień w zakładaniu przedsiębiorstw (filii) za granicą należy zaliczyć przede wszystkim częściowy lub całkowity zakaz tego typu działalności i ograniczenia geograficznego rozmieszczenia zagranicznych przedsiębiorstw, ograniczenia liczby przedsiębiorstw zagranicznych, bariery w dostępie do lokalnych źródeł 31 finansowania działalności gospodarczej, przepisy dotyczące odprowadzania zysków za granicę, utrud nienia podatkowe, politykę ochrony krajowych konsumentów, stosowanie zamówień rządowych.

Międzynarodowy handel usługami Czynniki ekonomiczno społeczne odzwierciedlają funkcje usług we współczesnej gospodarce i państwie. Wiele z tych usług decyduje o poziomie zdrowia i wykształcenia, są niezbędne do prowadzenia działalności gospodarczej (np. usługi finansowe, bankowe, ubezpieczeniowe, transportowe, teleinformatyczne), gwaran tują pożądany poziom konsumpcji. Ochrona krajowych producentów usług jest podyktowana ponadto potrzebą zapewnienia zatrudnienia, a także osiągania korzyści materialnych. Ze względów społecznych i ekonomicznych rządy wielu państw przyjęły na siebie rolę głównego usługodawcy, uzasadniając to potrzebą zapewnienia bezpieczeństwa narodowego, porządku publicznego, ochrony suwerenności ekonomicznej i integralności kulturowej. Nie bez znaczenia jest jednocześnie troska o odpowiedni poziom świadczonych usług oraz ochrona konsumenta krajowego przed ryzykiem. Czynniki społeczno ekonomiczne szczególnie ważną rolę odgrywają w krajach słabo rozwiniętych. choć także kraje rozwinięte gospodarczo nierzadko posługują się nimi chroniąc rynki krajowe przed zagrożeniem ze strony zagranicznych producentów i eksporterów usług. Czynniki techniczne decydują o formach międzynarodowego handlu usługami. Z przyczyn technicznych wielu usług nie można bowiem wyeksportować w sposób podobny do towarów. W związku z tym albo producent, albo konsument musi przekroczyć granicę, gdyż usługi można skonsumować tylko w kraju ich produkcji bądź też produkcja ta musi zostać przeniesiona do kraju konsumenta. 32

Międzynarodowy handel usługami Dzięki środkom technicznym część usług może być wyeksportowana bez zmiany miejsca pobytu ich producentów i eksporterów oraz konsumentów i importerów. Dotyczy to szczególnie łączności telefonicznej, telewizyjnej, komputerowej, satelitarnej. W ten sposób świadczone mogą być np. usługi finansowe czy badania. Eksport części usług wymaga czasowego pobytu personelu producenta w kraju sprzedaży. Dotyczy to przede wszystkim eksportu usług budowlanych, niemożliwego bez pobytu za granicą ekipy budowlanej na czas trwania budowy. Podobne wymogi stawia eksport usług konsultacyjnych, technicznych czy artystycznych, gdyż bez pobytu personelu z kraju eksportera w: kraju konsumenta sprzedaż tych usług nie jest możliwa. Niektóre usługi mogą zostać wyeksportowane przy okazji inwestycji zagranicznych o charakterze kapitałowym. Dotyczy to szczególnie usług hotelarskich, restauracyjnych, szpitalnych, naprawczych, wynajmu samochodów, handlu detalicznego. Przepisy wielu krajów wymagają bowiem od zagranicznego producenta usług trwałej obecności na rynku, aby mógł on uzyskać prawo do sprzedaży. 33

Tendencje do liberalizacji handlu usługami Liberalizacja międzynarodowego handlu usługami została rozpoczęta prawie 40 lat później niż liberalizacja handlu towarami. Dopiero bowiem w 1986 r. po raz pierwszy oficjalnie włączono ją do programu negocjacji w ramach tzw. Rundy Urugwajskiej Układu Ogólnego w sprawie Taryf i Handlu. Przyczyn tego było kilka. Pierwszą był niewielki udział usług w handlu międzynarodowym towarami i usługami, zwłaszcza gdy ograniczymy go do usług przepływających między producentami i konsumentami w sposób podobny do towarów, a więc gdy ani producenci usług, ani ich konsumenci nie opuszczają swoich krajów. Pozostałe trzy rodzaje usług (gdy konsumenci jadą do kraju producenta, aby nabyć usługę; gdy personel producenta usług przejściowo wytwarza usługi w kraju konsumenta; gdy personel producenta na stałe wytwarza usługi w kraju konsumenta, a nawet je eksportuje do krajów trzecich) pojawiły się na rynku w szerszym zakresie dopiero pod koniec XX w. Drugą przyczyną późnego rozpoczęcia liberalizacji między narodowego handlu usługami było podporządkowanie sektora usług regulacjom prawie wyłącznie krajowym, a nie międzynarodowym. Co więcej, niemal we wszystkich państwach podstawowe rodzaje usług (w tym infrastrukturalne, zdrowotne i edukacyjne) świadczone były przez sektor państwowy na zasadach monopolu. W rezultacie usługi na rynku krajowym były gwarantowane przez rodzimych producentów, pozostawiając producentom zagranicznym jedynie marginesowe miejsce. Trzecia przyczyna wreszcie była taka, iż wprowadzeniu problematyki liberalizacji usług na forum międzynarodowe sprzeciwiały się przez wiele lat kraje słabo rozwinięte, chroniąc w ten sposób swoje rynki wewnętrzne przed ekspansją producentów i eksporterów usług z krajów wysoko uprzemysłowionych. Kraje słabo rozwinięte usiłowały wykorzystać sektor usług jako domenę autonomicznie prowadzonej polityki gospodarczej. Dopiero w latach 80. XX w. , gdy wraz ze zmianą doktryny polityki ekonomicznej produkcja i handel usługami zaczęły się prywatyzować i demonopolizować, a jednocześnie wzrosło znaczenie innych niż przepływ usług przez granicę form ich świadczenia, pojawiła się potrzeba liberalizacji międzynarodowego handlu usługami. Z taką inicjatywą wystąpiły Stany Zjednoczone pod naciskiem własnych przedsiębiorstw usługowych, w tym zwłaszcza korporacji transnarodowych, zainteresowanych ekspansją na rynkach zagranicznych. 34

Tendencje do liberalizacji handlu usługami Negocjacje prowadzone « ramach Rundy Urugwajskiej GATT napotykały różne przeszkody. Pierwszą był brak danych statystycznych dotyczących międzynarodowego handlu usługami. wynikający z nieprecyzyjnego zdefiniowania usług. Drugą przeszkodą był brak jasno sformułowanych reguł międzynarodowego handlu usługami. Przydatność zasad wypracowanych w ramach GATT na potrzeby międzynarodowego handlu towarami (klauzula największego uprzywilejowania, zasada wzajemności, klauzula narodowa) była ograniczona. Trzecią przeszkodą było niezaakceptowanie przez większość uczestników negocjacji zakresu usług, który miałby podlegać liberalizacji. Wątpliwości rodziło zwłaszcza pytanie, czy negocjacjami należy objąć wszystkie usługi i wszystkie kraje, czy tylko te usługi, które zostaną zgłoszone do negocjacji przez zainteresowane kraje. Czwartą z przeszkód w wypracowaniu reguł międzynarodowego handlu usługami było nieprzystosowanie Układu Ogólnego w sprawie Taryf i Handlu GATT do negocjacji w sprawie liberalizacji międzynarodowego handlu usługami. Ostatecznie GATT został rozwiązany, a w jego miejsce utworzono z dniem 1 stycznia 1995 r. Światową Organizację Handlu (WTO). Do organizacji tej włączono Układ Ogólny w sprawie Handlu Usługami. Postęp w liberalizacji międzynarodowego handlu usługami okazał się jednak niewielki. Na braku sukcesu w negocjacjach zaważyły dwa różne stanowiska. Pierwsze, reprezentowane przez kraje wysoko uprzemysłowione — głównych eksporterów usług — zainteresowane jak największym rynkiem zbytu. Drugie — reprezentowane przez kraje słabo rozwinięte — większych importerów usług niż ich eksporterów, zainteresowane ochroną rynków wewnętrznych przed konkurencją zagraniczną rujnującą rodzimą produkcję usług i broniące suwerenności narodowej w sektorze usług. Efektem dotychczasowych negocjacji jest przede wszystkim zdefiniowanie międzynarodowego handlu usługami, uwzględniające wymienione wyżej cztery kryteria tego handlu. Po kilkunastu latach negocjacji efekty są jednak niezadowalające. Duża część usług nadal podlega krajowym przepisom, a zwłaszcza kraje słabo rozwinięte wychodzą z założenia, że liberalizacja rynku usług służy przede wszystkim korporacjom 35

Tendencje do liberalizacji handlu usługami Przedstawiciele drugiego podejścia zasadniczą uwagę kierują na międzynarodowy handel usługami wymagający przepływu czynników produkcji, w tym wyłącznie ludzi bądź ludzi i kapitału. Ich zdaniem zarówno klasyczna teoria handlu zagranicznego, jak i teoria neoklasyczna został sformułowane przy założeniu braku przepływu czynników produkcji. Trudno byłoby więc wyjaśnić na podstawie tych teorii, dlaczego produkcja określonych usług jest tańsza w jednym kraju niż w innym i w związku z tym dlaczego pewne usługi są eksportowane a inne importowane przez dany kraj w warunkach przepływu czynników produkcji. Dlatego też w tym przypadku trzeba sięgnąć do współczesnych teorii międzynarodowego handlu towarami, uwzględniających przepływ czynników produkcji i wyjaśnić na ich podstawie główne tendencje występujące w międzynarodowym handlu usługami. Dotyczy to przede wszystkim teorii podażowych a więc teorii przedstawiających wpływ absolutnej i względnej przewagi w dostępności do zasobów naturalnych, w tym także do środowiska naturalnego, na rozwój międzynarodowego handlu usługami. Podobnie próbuje się tłumaczyć wpływ przewagi w postępie technologicznym na rozmiary, strukturę towarową i geograficzną handlu usługami. Teoria luki technologicznej wykorzystywana jest do określenia miejsca krajów słabo rozwiniętych w światowym handlu usługami. Przez analogie do teorii życia produktu usiłuje się sformułować teorię życia usług i wyjaśnić przyczyny przewagi jednych krajów nad innymi w międzynarodowym handlu usługami. Także teorie popytowe, interpretujące międzynarodowy handel towarami, są wykorzystywane przy formułowaniu teorii międzynarodowego handlu usługami. Dotyczy to szczególnie teorii podobieństwa preferencji, teorii różnicowania produktów oraz teorii handlu wewnątrzgałęziowego. 36

Tendencje do liberalizacji handlu usługami Pewna część usług nie daje się jednak sklasyfikować według reguł określonych przez podażowe i popytowe teorie handlu towarami. Świadczenie usług cechuje się bowiem niepowtarzalnością. Muszą się one przy tym dostosować do indywidualnych potrzeb konsumenta oraz nie mogą istnieć poza jednoczesnym aktem produkcji i konsumpcji – nie mogą też być przechowywane, a wreszcie część usług może się rozwijać wyłącznie dzięki korzyściom skali. Poza próbami wykorzystywania klasycznej i neoklasycznej teorii handlu międzynarodowego zagranicznego (zakładających brak przepływów czynników produkcji) oraz handlu usługami teorii współczesnych (zakładających międzynarodowy przepływ tych czynników) na potrzeby sformułowania teorii międzynarodowego handlu usługami, istnieje jeszcze trzecie podejście starające się określić zasady międzynarodowego handlu usługami samodzielnie, bez sięgania do teorii handlu zagranicznego towarami. Koncentruje się ono z jednej strony na powiązaniach wewnątrzgałęziowych i na wpływie na międzynarodowy handel usługami, z drugiej zaś — na braku wolnego rynku i wolnego handlu usługami. Dotychczas rozwiązania te nie wywarły jednak większego wpływu na wyjaśnienie istoty korzyści z miedzynarodowego handlu usługami udzieliły one jasnej odpowiedzi na pytanie, jakie usługi powinien dany kraj produkować i eksportować, a jakie importować oraz jaka powinna być najkorzystniejsza polityka rządów dotycząca usług. 37