1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс Орындаған: Қабылбаева Қ. Н 128 топ ЖМФ Тексерген: Бітімбаева Г. М
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс l l 1916 жылғы көтерілістің Жетісудағы ірі ошағы-Қарқара аймағындағы Ереуілтөбеде болды. Ол тарихта Қарқара көтерілісі деп аталынды (патша үкіметінің құжаттарында оны “Албан көтерілісі” деп те атайды). Қарқара көтерілістерінің алғышарттары мен ерекшеліктері: 1) Бұл өңірдің Қытай жеріне жақындығы; 2) Таулы жерде патшаның қарулы күші-пулемет, зеңбірек сияқты қаруларды пайдаланудың қиындығы; 3) Бұл өңірдің патшалық құрамына басқа қазақ жерлерінен әлдеқайда кеш қосылуы себепті бостандық, тәуелсіздік сезімі әлі де басыла қоймағандығы әсер етті. Көтерілістің екінші бір ошағы-Торғай облысындағы қозғалысты басу үшін генерал Лаврентьев бастаған арнайы жазалау экспедициясы жасақталды. Оның құрамында Қостанай, Ақтөбе, Торғай, Ырғыз жасақтары мен казак жасақтары болды. Барлығы 17 жаяу әскер ротасы, 19 жүздік пен эскадрон, 14 зеңбірек пен 17 пулеметтен тұрды. Лаврентьв экспедициялық корпусында 10 жүк машинасы, үш телеграф станциялары, 2 -3 аэроплан болды. Кейіннен 1916 жылы 13 қарашада әскери қимыл ауданына Қазан, Пермь, Орынбордан қосымша полктер тартылды.
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс Алғышарттары: Ш Қоныстандыру саясаты; Ш Жер мәселесі; Ш Соғыс салығы; Ш 1917 -1912 жылдары 2 млн. 400 мың адам қоныстандырылды; Ш 1916 жылы қазақтардың 40 млн. га жер алынды; Ш 1917 жылы “Қоныстандыру қоры” 45, 147765 десятина жер тартып алды; Ш Әрбір қоныстанушыға – 3, 17 десятина жер берілді; Ш Әрбір жергілікті тұрғынға – 0, 21 десятина жер бөлінді; Басталу себебі: Ш 1916 жылғы 25 маусымда патша үкіметінің “Түркістан мен Дала өлкесінен 1943 жас аралығындағы 500 мың адамды қара жұмысқа алу туралы” жарлығы шықты;
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс Қазақ зиялыларының екіге бөлінуі: Ш Революцияшыл топ өкілдері қара жұмысқа барудан бас тартып, көтеріліске шақырды; Ш Либералдық-демократиялық зиялылар патша үкіметімен келісуге шақырды; Мақсаты: Ш Ұлттық саяси бостандық алу; Қозғаушы күштері: Ш Қазақ жұмысшылары; Ш Шаруалар; Ш Қолөнершілер;
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс Көтеріліс аумағы: Ш Жетісу – Б. Әшекеев, Т. Бокин, Т. Рысқұлов, Ұ. Саурықов, Ж. Мәмбетов, А. Қосанов; Ш Торғай - Ә. Жанбосынов, Ә. Жангелдин, А. Иманов; Ш Орал облысы мен Бөкей Ордасы – С. Мендешев, Ә. Әйтиев; Ш Маңғыстау – Ж. Мыңбаев; Ш Ақтөбе - Ә. Майкөтов; Сипаты: Ш Ұлт-азаттық; Ш Отаршылдыққа қарсы; Ш Антифеодалдық;
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс Барысы: v Бірінші кезекте отарлауға дейін мемлекеттік басқару жүйелерін қалпына келтірді; Ш Хан сайлау; Ш Ел бегін тағайындау; Ш Сот алқасын сайлау; Ш Қазына билеушіні белгілеу; Ш Әскер басшысы – сардарбекті бекіту. v Ш Ш Көтерілісшілер әрекеті; Қара жұмысқа шақырудың тізімін өртеді; Борыш және салық туралы, жер сату жөніндегі құжаттарды жойды; Болыс басқармаларын жазалады; Патша әскерімен шайқасты;
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс Барысы: v 1916 жылы 20 шілдеде Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы Куропаткиннің бұйрықтары шықты; Ш Қандай амалды болса да қолданудан тайынбай, көтерілісшілерді басу; Ш Лаң салушыларға қарсы күресу үшін рулық араздықты пайдалану; v Жетісу генерал-губернаторы Фольбаум ұлтаралық қақтығыстар туғызу үшін араңдату шараларын қолданды; Ш Кулактарды қаруландыру; Ш Қапал, Лепсі, Жаркент, Прежевальск уезд бастықтарынан жергілікті халыққа ойран салуды ұйымдастыруды талап ету; Ш Қырғыздардың топтасып, бас қосуын бүлік деп санап, басып-жаныштау; Ш Көтеріліс басшыларын тұтқындап, дала сотына беріп, дарға асу;
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс Құпия бұйрық: v 1916 жылы 23 тамызда генерал-губернатор Куропаткиннің құпия бұйрығы бойынша қара жұмысқа алынбайтындар тізімі шығарылды. Ш Басқармалардың лауазымды адамдары; Ш Төменгі полициялық шенділер; Ш Имам, молда, мүдәрістер; Ш Есепші бухгалтерлер; Ш Үкіметтің оқу орындағы оқушылары;
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс Негізгі ірі орталықтары Жетісу Торғай
Жетісу көтерілісі Жетекшілері: Ш Б. Әшекеев, Т. Бокин (Верный уезі); Ш Ж. Мәмбетов, Ұ. Саурықов (Қарқара); Ш А. Қосанов (Мерке);
Жетісу көтерілісі Барысы: Ш Революцияның ірі ошағы 5 мың көтерілісші қатысқан Қарқара аймағы болды; Ш 10 мыңнан астам қырғыз және қазақ көтерілісшілері Токмақты қоршады; v 1916 жылы патша әкімшілігі “Қырғыздарды көшіру туралы” шешім шағарды; Ш Жетісудағы 237 мыңнан астам қазақтар мен қырғыздар Қытайға кетті; Ш 37355 қазақ отбасылары құнарсыз аймаққа немесе Балқаш маңындағы шөлді далаға қуылды; v Жетісу көтерілісшілері патша әскеріне табандылықпен қарсылық көрсетті, бірақ күш тең болмағандықтан жеңілді; Ш 1916 жылы 9 қыркүйекте жазалаушылар Бекболатты Боралдай ауында дарға асты; Ш Жетісудағы көтеріліс кезінде Пежевальскіде Қытай азаматтығын алған 400 адам қаза тапты. v 1916 жылы қазанда Жетісу көтерілісі талқандалды;
Торғай көтерілісі Басшысы – сардарбек Аманкелді Иманов; v Көтерілісшілер саны; Ш Қыркүйекте 20 мың сарбаз; Ш 26 қарашада 50 мың сарбаз;
Торғай көтерілісі Барысы: Ш 1916 жылғы 22 қазанда 15 мың әскер Торғайды қоршады; Ш 1916 жылы 16 қарашада көтерілісшілер Түнқойма пошта бекеті маңында шабуылдады; Ш Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Амангелдінің штабы орналасқан Батпаққара жазығы мен Аққұм құмының маңына шоғырланып, партизандық көрес әдісіне көшеді; Ш Амангелдінің серігі, атақты мерген Кейкі батыр жасағы ерекше ерлік көрсетті; Ш Амангелдінің дүниетанымын қалыптастыруға зор ықпал еткен серігі, большевик Ә. Жангелдин болды. Ш 1917 жылы 22 -24 ақпанда Доғал Үрпек шайқасында көтерілісшілер табандылықпен шайқасты. Ш Татыр шайқасында 300 көтерілісші, 3 жазалаушы қаза тапты; Ш 1917 жылы Торғай көтерілісі талқандалды;
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс Жеңілу себепбері: Ш Бытыраңқылығы; Ш Қарудың жеткіліксіздігі; Ш Руаралық тартыстар; Ш Ұлттық демократиялық зиялылар қатарында бірліктің болмауы; Ш Қазақ феодалдарының сатқындығы; Салдары: Ш 1 млн-ға жуық қазақтар қырылды; Ш Шаруашылық күйзелді; Тарихи маңызы: Ш Қазақ халқының таптық санасы өсті; Ш Қозғалыс барысында өкімет құрылымы, қарулы күштер, басқару аппараты құрылды;
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысқа орыс зиялыларының көзқарасы Ш А. Ф. Керенский патша үкіметінің саясатын, Түркістан мен Дала өлкесінің отаршыл әкімшілігін сынады; Ш С. Вербицкая көтерілісшілер жағында шайқасты; Ш Е. Курев Қарқара көтерілісін ұйымдастырды; Ш Демко – ағайынды Қонаевтар мен Айдосовты үйіне жасырып, көмек көрсетті; Ш С. Ужгин “Қарабалықтағы оқиғалар туралы сөз” покломациясында көтерілісшілерді батылдыққа шақырды; Ш И. Долматов пен Д. Федосов қара жұмысқа шақырылғандар тізімін жасауға жол бермеуге шақырды; Ш Н. Кротов көтерілісшілерді соғыс ісіне үйретіп, шайқас барысында жазалаушылардың қолынан қаза тапты;
Көтеріліс туралы жазылған шығармалар Ш Ш “Қартқожа” – Ж. Аймауытов; “Қилы заман” – М. Әуезов; “Тар жол, тайғақ кешу” – С. Сейфуллин; “Ботагөз” (Жұмбақ жалау) – С. Мұқанов;
Көтеріліс жеңілгеннен кейін 1917 жылдың ақпан айының басында 110 мың «түземдік» жұмысшылар майдандағы қара жұмысқа аттандырылды. Соның ішінде 4163 адам Семей арқылы Омбы қаласына жеткізілген; 4373 адам-ортаазиялық темір жол арқылы Красноводскіге, одан әрі су жолымен Бакуге жөнелтілді. Қалғандары Ташкент арқылы темір жолмен Орынборға жеткізілді.
Қазақ ұлтының зиялылары қатарында бірлік болмады. Олар екіге бөлініп, революцияшыл радикалды бағыттағы Т. Рысқұлов, Т. Бокин, Ә. Майкөтов, С. Сейфуллин, С. Меңдешев, Ә. Жангелдин сияқты тобы қарулы күрес жолын таңдады. Ал ұлттық-либералдық бағыттағы Алаш зиялылары Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, А: Байтұрсынов бастаған топ елді қантөгістен сақтау үшін патша үкіметімен келіссөз жүргізді, күрестің бейбіт саяси әдістерін жақтады. Дегенмен, қозғалыстың тарихи маңызы да жоқ емес, халықтың ұлттық санасезімінің өсуіне әсер етті. Отаршылдық езгіге қарсы күш ретінде сезінуге
Скачать презентацию 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс Орындаған Қабылбаева Қ Н
1916 жыл..ppt