11 КЛАСС
1914 -18 жылдардағы дүние жүзі 38 мемлекет қатысты АНТАНТА ҮШТІК ОДАҚ Николай ІІ Ресей елі
1916 жыл қарсаңындағы қазақ даласы Қазақ сахарасының болмысы ХХ ғасырдың басында күрделене түсті. . . Қазақтардан 45 млн – нан астам десятина жер тартып алынды, Ресейден 2 млн 400 мың адам қоныстандырылды
1916 жылдың қарсаңы Қазақ өлкесіне тараған басты газет “ҚАЗАҚ” газеті Ә. Бөкейхановтың “Тағы соғыс” мақаласы басылды. Бұл соғыстан жалпы жұртқа пайда жоқ. Нарлар алысар, ал шаруасын бұзып, қанын төгетін – сорлы халық болар. Жиырмасыншы ғасырда Еуропа патшалықтарының қылған ісі кімнің алдында ақталмақ? Ә. Бөкейханов
1916 жылдың қарсаңы «… 1899 жылдан кейін қазақтар мен орыстар арасындағы этностық жанжалдар даладағы өмірдің сипатты белгісіне айналды» . Т. Рысқұлов « 1913 жылдың өзінде қазақ ұлтының өмір сүруі проблемаға айналды» А. Байтұрсынов
1916 жыл 25 маусым «Қара жұмысқа 19 – дан 43 жасқа дейінгі еңбекке жарамды барлық ер адамдар алынуға тиіс. Түркістан мен Дала өлкесінен барлығы 500 мыңнан астам жігіт алынсын» . Николай ІІ Қ А З А Қ С Т А Н
Патша жарлығынан кейінгі қазақ елі «… Жұрт сеңдей соғылды, түнде ұйқыдан, күндіз күлкіден айырылды…»
Қазақ жеріне жіберілгендер Генерал – губернатор А. Куропаткин 1916 жылғы 20 шілдеде Түркістан өлкесінің генерал – губернаторы болып тағайындалған. генерал Лаврентьев 1916 жылғы Торғайдағы көтерілісті талқандау үшін патша үкіметі жіберген М. А. Фольбаум – Жетісу өлкесінің генерал – губернаторы Подполковник Базилевич Жетісу өлкесіндегі жазалаушы отрядтардың подполковнигі
1916 жылғы 23 тамызда генерал – губернатордың құпия бұйрығымен қара жұмысқа шақырудан босатылғандар: А. Куропаткин * Болыстық, *Ауылдық басқармалардың лауазымды адамдары; *Жергілікті бұратаналардан шыққан төменгі полициялық шенділер; *Имамдар, молдалар мен мүдәрістер; *Ұсақ несие мекемелеріндегі есепшілер; *Үкімет мекемелеріндегі жоғары лауазымды жергілікті бұратаналар; *дворян және ата – бабаларынан, сондай –ақ жеке басы құрметті азамат құқықтарын пайдаланатын жергілікті ұлт өкілдері. Құпия бұйрық туралы өз ойларыңызды ортаға салыңыздар !
Генерал – губернатор Куропаткин туралы « …Бұл сорақылардың бәрінен де асып түскен генерал – губернатор Куропаткин еді. Сырт көзге қарағанда ол өз сарайында Түркістан тұрғындарының өкілдерін «жақын туыс» деп қабылдаған болып көрінгенімен, шындығында Жетісудан бүкіл қазақ, қырғыздарын қуып шығып, жерлерін орыс қоныс аударушыларына бөліп беруге әмір беретін. Жизақ қаласы мен талқандалған көп қыстақтағы Фольбаум, Иванов, Красильников және басқалардың мекемелеріндегі ауыр жазадан қырылған он мыңдаған жазықсыз халықтың қаны да, обалы да осы генерал Куропаткиннің мойнында …» А. Ф. Керенский М. Шоқай “ 1917 ж естеліктерінен үзінділер” «…Түркістан өлкесіндегі жергілікті тұрғындар арасындағы толқулар мен тәртіпсіздіктердің себепкері қарапайым құқықтар мен заң нормаларын сақтамай отырған патша өкіметінің билік өкілдері екенін ашып айтқан ол, өлкені басқарып отырған Куропаткинді қатты сынға алып, «Көптеген орыс басшыларына қарағанда мәдени қатынаста бұратаналар олардан әлдеқайда жоғары тұр…» деп мәлімдеген » .
1916 жыл Патша жарлығына жауап ретінде орасан ауқымды өңірдің – Қазақстан мен Түркістанның халқы бір мезгілде көтеріліске шықты. Көтіріліс қамтыған жерлер: Барлық Қазақстанның территориясы, Орта Азия, Сібір мен Кавказдың бір бөлігі.
Картамен жұмыс
Көтеріліске шыққан халық бірінші кезекте отарлауға дейінгі дәстүрлі мемлекеттік басқару жүйелерін қалпына келтірді. Кей жерде дала дәстүрі бойынша ақсүйек өкілдерінен хан сайланып жатты: • Торғай уезі • Шерубай – Нұра болысы • Қарашақ болысы • Верный уезі Жайымтал болыстарында
1916 жылғы қазақ даласы Жергілікті патша әкімшілігінің анықтамасы бойынша, қазақ даласында біреуі – жұмысшылар бергісі келмейтін, екіншісі – бұйрықты орындауға келісетін екі партия құрылды. «Біз, патша жарлығын орындаймыз!» Байлар мен ауыл старшындары «Қазақ секілді іргелі жұрт өзгелер қатарында соғыс майданында қару – жарақ асынып, мемлекетті қорғауға лайық еді, қатарда жоқ қара жұмысқа байлануын кемшілік санаймыз» Либерал – демократиялық зиялы қауым өкілі: Ахмет Байтұрсынұлы
1916 жылғы қазақ даласы Либерал – демократтар: А. Байтұрсынов Ә. Бөкейханов М. Дулатов 1916 жылғы қазанда Үндеу хат. «Тыңдаңыздар, қан төкпеңіздер, қарсыласпаңыздар! ………. . Бірі – барса, алынған жігіттер қазаға, бейнетке аз ұшырайды, екіншісі – бармай қарсылық қылса, елге зор бүліншілік келеді…» . Қазақ халқының либералдық – демократиялық ойшыл өкілдері отаршыл империямен парасатты ымыраластық тәсілін жүргізуді, халықтың амандығын және оның этностық тұтастығын сақтау идеясын бірінші орында ұстады.
1916 жылғы қазақ даласы Революцияшыл – демократияшыл зиялылар Ұлт – азаттық қозғалысқа қатысуды жақтады. Тұрар Рысқұлов Тоқаш Бокин Сәкен Сейфуллин Әліби Жангелдин
1916 жылғы қазақ даласынан көрініс 16 – шы жылында, 26 – шы маусымда Даланы қара түн басты, Нажағай ойнап, от шашты. Жарлығы шығып патшаның Ел сандалды, ер састы. Ежелгі кек оянып, Көтеріліп жұрт дуласты. И. Дәукебаев/ Бекболат поэмасы
1916 жылғы көтерілістің жетекшілері
ҰРПАҚТАР САБАҚТАСТЫҒЫ Иман батыр Амангелді Иманов Рамазан Амангелдиев
Амангелді батыр мен көтерілісшілер «Бұл ғажап әскер еді: қарулары ауыл ұсталары соққан найза, семсер, білтелі мылтықтар, садақ пен жебелер. . » Жазушы Соболев
Орыс халқының кейбір өкілдері де бұл қозғалысқа қатысты : ІҮ Мемлекеттік Думаның мінберінен А. Ф. Керенский патша үкіметіне сын айтты Н. Кротов, Е. Е. Курев қозғалыстың ұймдастырушылары болды. Публицист С. Ужгин “Қарабалықтағы оқиғалар туралы сөз” деген үнқағазын шығарды.
Патша үкіметі көтеріліс басшыларын қалай жазалады? Жетісудағы қозғалыс басшыларының бірі Бекболат Әшекеев Боралдай асуында жұрт алдында дарға асылды. Қарқарадағы көтеріліс жетекшілерінің бірі Жәмеңке Мәмбетов абақтыға қамалып, басқа да 12 басшымен бірге азаптап өлтірілді. «Қазақ – қырғыз осы көтерілісте көп адамын өлтіріп, шаруасын күйзелтсе де, келешекке қандай ел екенін білдірді … Алыспаған, жұлыспаған бостандық атына мінбейді, бұғаудан босамайды, ері құлдықтан, әйелі күңдіктен шықпайды, малына да, басына да ие болмайды» .
Сабақты бекіту бөлімі: 1 “ 1899 жылдан кейін қазақтар мен орыстар арасындағы этностық жанжалдар даладағы өмірдің сипатты белгісіне айналды. . . ” 2 3 3 4 4 М. Дулатов Бұл сөзді кім айтқан Т. Рысқұлов р/с Ә. Бөкейханов 2 тапсырма: Семантикалық карта: дұрыс жауапқа “+” белгісін қою керек А. Байтұрсынов 1 тапсырма: Тұлғаларды таны: + “Алыспаған, жұлыспаған бостандық атына мінбейді, бұғаудан босамайды, Төмендегі суреттерде+ осы ері – құлдықтан, әйелі күңдіктен шықпайды, малына да, басына да ие болмайды” көтеріліске қатысқан адамдар. «Қазақ секілді іргелі жұрт өзгелер қатарында соғыс майданында қару – + жарақ асынып, мемлекетті қорғауға лайық еді, қатарда жоқ қара жұмысқа Танысаң оған сипаттама беріп байлануын кемшілік санаймыз» «… Жұрт сеңдей соғылды, түнде ұйқыдан, күндіз күлкіден айырылды…» жібер, ол кім? + 5 5 «Қазақ ұлтының өмір сүруінің өзі проблемаға айналды» 6 6 “ Бұл соғыстан жалпы жұртқа пайда жоқ. Нарлар алысар, ал шаруасын бұзып, қанын төгетін – сорлы халық болар. Жиырмасыншы ғасырда Еуропа патшалықтарының қылған ісі кімнің алдында ақталмақ? ” + +
Ә. Бөкейханов Т. Рысқұлов А. Байтұрсынов Лаврентьев М. Дулатов Т. Бокин А. Иманов Куропаткин Николай патша Кейкі батыр Ә. Жангелдин Ә. Жанбосынов Базилевич Фольбаум
Тақырыпқа қосымша : 1916 жылғы ұлт – азаттық қозғалыс тақырыбына: Амангелді кинофильмі (1938 жылы) түсірілген. С. Асфендияров – 1916 жылғы ұлт – азаттық қозғалыс М. Әуезов – Қилы заман С. Мұқанов – Ботагөз Ж. Аймауытов – Қартқожа С. Сейфуллин – Тар жол тайғақ кешу деп аталатын шығармаларын арнаған.
Үй тапсырмасы: § 9 – 10 тақырыптар оқу, мазмұны – 51 – 56 беттер; 56 – 58 беттердегі құжаттармен танысу және 1916 жылғы көтеріліс тақырыбына арналған әдеби шығармаларымен танысу