11 дәріс- ФИРМАНЫҢ ТИІМДІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІҢ ТАЛДАУ Орындаған Ph

11 дәріс- ФИРМАНЫҢ ТИІМДІЛІК КӨРСЕТКІШТЕРІҢ ТАЛДАУ Орындаған: Ph. D докторы Зейнолла С. Ж.

p Сауда кәсіпорындары қызмет ету тиімділігін бағалау көрсеткіштерін қалыптастыруға екі негізгі ыңғайлар – ресурстық және шығындық, сауда кәсіпорынның экономикалық әлеуетін құрайтын ресурстарын екі топқа бөліп – қолданылған (ресурстар) және тұтынған (шығындар) деп қарастыруға қажеттілік туғызады.

p Көбінесе экономикалық әдебиетте қазіргі жағдайда ресурстық ыңғай жиі қолданылады, негізгі қорларды пайдалану тиімділігі (қор қайтарымы, қор сыйымдылығы, қор рентабельділігі) және сирек есептелетін – жеке тиімділік көрсеткіштер (қоңдырғыларды, алаңдарды пайдалану коэффициенті). Әрине кешендік ыңғайды пайдаланған кезде терең және сапалы талдау мақсатында екі ыңғайдышығындық және ресурстықты пайдалану жөн

Басқару есебінің американдық тәжірибесінде кәсіпорынның іс-қызмет тиімділігін бағалауға пайдаланатын көрсеткіштер бойынша ұсыныстары (Statement on Management Accounting "Measuring entity performance"; SMA 4 D) «Кәсіпорынның тиімділігін өлшеу» стандартында белгіленген. Сол стандарт бойынша келесі көрсеткіштер ұсынылған: p - акцияға шаққанда таза пайда және пайда; p - инвестициялардың рентабельділігі; p - ақша ағымдары; p - инвестициялардың рентабельділігі; p - қалдық табыс; p - компанияның құны

p Стандарт 1986 жылы АҚШ-ғы Institute of Management Accountants, IMA жасаған. Кейбір көрсеткіштерді есептеу және пайдалану ерекшеліктеріне тоқталайық.

Инвестициялардың рентабельділігі (Return on Investments, ROI) p Есептеу әдісі. Инвестициялардың таза пайдаға қатынасы. Инвестицияларға өзіндік және заемдық ақша қаражаттарынан басқа тапсырылған активтер (қондырғы, технология, тауарлық белгілер) жатады. Бұл көрсеткіштің мәні келесі формуламен есептеледі: p

p ROI = (Таза пайда /(Өзіндік капитал + Ұзақ мерзімдік міндеттемелер) х 100%.

Артықшылықтары мен кемшіліктері p Бұл көрсеткішті есептеу менеджменттің қолында ұқсас компаниялар, бөлімшелер бойынша деректер болғанда ғана мүмкін. Бұл көрсеткіштің кемшілігіне техникалық қызмет көрсетудің кешігуі, зерттеулермен маркетингке шығындардың қысқаруы әсерінен көрсеткіштің шын мәні өзгеріске ұшырайды.

Қалдық табыс (Residual Income, RI) таза пайданың бір түрі, бірақ онымен салыстырғанда компанияның капитал құнын есепке алады. p Есептеу әдісі. Бұл көрсеткіштің мәні келесі формуламен есептеледі: p

p RI = Операциялық пайда - Инвестиции х Пайда нормасы p Пайда нормасының мәні компанияның орташа рентабельділігі немесе компанияның орташа өлшеулі құнына тең алынуы мүмкін.

Артықшылықтары мен кемшіліктері. p Бұл көрсеткіштің артықшылығы – салынған инвестициялардың құнын есепке алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар компанияның әр бөлімшесі түрлі тәуекел көтереді, сондықтан олардың пайда нормасы түрлі белгіленуі керек. ROI көрсеткішіне тән барлық артықшылықтарға ие, онымен салыстырғанда тиімсіз бөлімшелерді сату туралы шешім қабылдағанда осы көрсеткішті күмәнсіз пайдалануға болады. Кемшілігіне оның мәні абсолюттік шамада анықталады, сондықтан оның негізінде тәуелсіз компаниялардың жұмыс тиімділігін салыстыру қиын, ал бұл жағдай инвесторларға ұнамайды.

Экономикалық қосалқы құн. (EVA) қалдық табысты есептеуге өзгертілген ыңғай. Есептеу әдісі. Бірнеше әдістері бар. 1) EVA = NOPAT - WACC х C, мұндағы NOPAT (Net Operating Profit After Taxes) – таза операциялық пайда салықтарды төлегенде, пайыздарды төлеу алдында; WACC (Weighted Average Cost of Capital) – капиталдың орташа өлшеулі құны; C – салынған капитал.

Нарықтық экономика жағдайында пайда кәсіпорынның экономикалық дамуының негізі болып табылады. Пайданың өсуі өзін-өзі қаржыландыру мен ұлғаймалы ұдайы өндірісті жұзеге асыру, сондай-ақ еңбек ұжымының әлеуметтік және материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыру ұшін қаржылық базаны құрайды.

EVA = IC x (ROIC - WACC), мұндағы IC - салынған капитал; ROIC (Return on Invested Capital) – салынған капиталдың рентабельділігі, компанияның негізгі қызметіне салынған капиталға салықтарды төлеуге дейінгі таза операциялық пайданың қатынасы

Артықшылықтары мен кемшіліктері. p Бұл көрсеткіш RОI сияқты салынған капиталдың құнын есепке алады. Сонымен қатар бухгалтерлік баланста есепке алынбаған активтерді есепке алу мүмкіндігі бар. Бұл жаңа технологиялар, патент, лицензия және т. с. с. пайдалану тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. p Кемшіліктері – менеджерлерді ынталандыру үшін екі түрлі көрсеткішті есептеу қажет, құны бойынша айырықша компаниялардың экономикалық қосалқы құнын есептеуге мүмкін еместігі.

Кәсіпорынның қызметінің тұріне байланысты пайда болатын тәуекелдің мынадай екі негізгі факторы бар p p 1) өнімнің, шикізат пен энергия бағаларының және оларға сұраныстың тұрақсыздығы, яғни бағаның деңгейі мен сұраныстың көлемі неғұрлым тұрақты болса, соғұрлым тҥсім тұрақты және кәсіпкерлік тәуекелділік деңгейі төмен болады; 2) несиелеудің қаржылық шарттарының тҧрақсыздығы (активтер пайдалылығы тұрақты болмаған жағдайда), қарыз қаражатының үлесі жоғары кәсіпорын таратылған жағдайда өтемақыларын алуда жәй акция иелерінің сенімсіздігіжағдайында қаржылық тәуелділік деңгейі жоғары болады.

Дюпон үлгісі p (The Du. Pont System of Analysis), 1919 жыл

ROA (return on assets) жиынтық капитал рентабельдік коэффициенті p NPM (Net Profit Margin) сатылымдардың рентабелдігі p TAT (Total Assets Turnover) активтердің айналымы p

p Назарларыңызға рахмет