Әлемнің құрылысы туралы тарихи түсініктер. Әлемнің геоцентрлік жүйесі Дайындаған: Касенова Тана, Төкенов Ансар 11”а”
Әлемнің құрылысы туралы алғашқы түсініктер
• • Гиппарх б. з. д. ІІ ғасырда Родос аралы мен Александрияда жұлдыздар қозғалысын бақылады. Олардың қозғалыс теориясын жетілдіре отырып, алғаш рет Күн мен Айдың орнын алдын ала болжауды үйренді Ертедегі астрономдар әрбір планета өзінің “ерекше ережесі” бойынша қозғалатынын көрді. Сондықтан олар күрделі қозғалысты бірнеше жай қозғалыстарға бөле отырып, Марс қозғалысының теориясы, Ай қозғалысының теориясы, т. б. Деп жекелеп айтты. Бірінші басты қозғалыс ретінде аспанның тәуліктік қозғалысы, екіншісіне –оның жалдық қозғалысы саналды. Осы екі қозғалысқа соңдарынан планеталарды ілестірген барлық жеті сфера қатысты. Сегізіншісі (оған жұлдыздар бекітілген) қозғалмайтын сфера болды. Алайды осы қарапайым қозғалыстар “Аристотельдің инерция принципін” қанағаттандырмады. Олардың жылдамдықтары тұрақсыз болды. Планеталардың қозғалыс бағытында өзгерістер байқалды. Дегенмен де Гиппирх Теориясы бір бұрыштық минуттан аз қателікпен Күн мен Айдың қозғалыс барысындағы орындарын анықтауға мүмкіндік берді.
Геоцентрлік жүйе Гелиоцентрлік жүйе
Планеталық жүйенің геоцентрлік сұлбасы Планеталық жүйенің алғашқы геоцентрлік сұлбасын біздің жаңа дәуірімізге дейінгі ІІ ғасырдың ортасында өмір сүрген Клавдий Птолемей жасады. Птолемей әлемнің центрінде Жер орналасқан, ал оның айналасында өзімен бірге жеті планетаны ілестіретін жеті сфера айналады деп есептеді, бұл планеталар мына ретпен орналасқан: Ай, Меркурий, Шолпан, Күн, Марс, Юпитер, Сатурн.
Әбу Райхан әл-Бируни алғаш рет жер шар тәріздестігін айтты, оның радиусы 6 000 км-ге жететінін айтты. Бируни өзінің “Астрономияның негізгі бастамаларын талқылау” кітабында Птолемейдің геоцентрлік жүйесіне қарсылық білдірді. Ол Коперникке дейін 500 жыл бұрын әлемнің геоцентрлік жүйесі туралы ой тастады, ал Галилей мен Ньтонға дейін 600 ж бұрын денелердің өзара тартылысы туралы сөз қозғады.
Николай Коперник Поляк астрономы Николай Коперник 1473 ж. 19 ақпанда Торуни қаласында дүниеге келген. Краков университетінде оқыды. 10 жыл Италияда тұрды. Польшаға 1502 жылы қайта оралды да, “Аспан сферасының айналуы” кітабын жазумен шұғылданды. Осы кітаптың бірінші тарауын Коперниктің оқушысы Георг Ретик 1542 ж баспадан шығарды. Коперниктің “Кіші түсініктемелер” деген еңбегінде Күн жүйесінің құрылысы туралы жаңа түсініктер бар еді. Коперник өзінің басты кітабын өмірінің соңына дейін бастыруға батылы жетпеді. Тек өлер алдында (1543 ж) ғана әлсіз саусақтарымен осы кітаптың алғашқы беттерін парақтап, көз жұмды.
Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі Птолемейдің геоцентрлік жүйесі Н. Коперникке дейін өзгерместен 15 ғасыр өмір сүрді. Коперниктің гипотезасы қарапайым еді. Ол ескі Птолемей жүйесіндегі Жер мен Күннің орнын ауыстырып, Жерді тек Ай ғана айналады деді. Планеталардың жүйесінің центрін Күнге орналастыру оның құрылымдық сұлбасын бірден жеңілдетті. Коперник сұлбасы бойынша аспанның тәуліктік қозғалысы Жердің өз осінің айналасында айналуымен, ал жылдық қозғалысы оның Күн төңірегінде айналуымен түсіндірілді. Коперник өзінің болашақ жақтаушыларына планеталардың айналу периодтары мен солардың Күннен орташа қашықтығының кестесін қалдырды. Осы сандар Кеплерге әлем құрылысының жаңа заңдарын ашуға мүмкіндік берді.
Әлемнің шексіздігі Әлемді танып білуде Коперниктен кейін ірі қадам жасаған италияндық Джордано Бруно (1548 -1600) болды. Коперниктің “гелиоцентрлік” ғарыштануын дамыта отырып, ол “Шексіз Әлем және дүние туралы” (1584) деген шығармасында “Әлем шексіз, жұлдыздар –бұл алыстағы сансыз күн, олар бүкіл Әлемге жайылған және олардың айналасында планеталар қозғалады” деп жазды. Олардың көпшілігінде саналы тіршілік болуы мүмкін деді. Сөйтіп, ол келешекте ашылатын ғылыми жаңалықтарды жүзедегн жылдар бұрын болжады. Ол Жер де басқа денелер де әлемнің ортақ центрі бола алмайды, өйткені Әлем шексіз және ондағы “центрлердің” саны да шексіз деп пайымдады.
Галилео Галилей (1564 -1642) 32 есе үлкейтілген телескоп жасап, Айдағы тауларды, Юпитердің төрт серігін, Шолпан фазасын, Күн дақтарын ашты. Қазіргі заманғы механиканың негізін салды және қозғалыстың салыстырмалылығы туралы идеяны ұсынды. Гелиоцентрлік жүйені белсенді түрде қорғады, сол үшін инквизиция сотына тартылды да, Коперник ілімінен “бас тартуға” мәжбүр етті.
И. Кеплер (1571 -1630) Коперник жүйесінің ақауын түсінді: планеталар шын мәнінде шеңбер бойымен емес, эллипс бойымен қозғалуға тиіс; олардың қозғалысын “көптеген шеңберлермен” сипаттау қарапайым да, дәл де бола алмайды. Грацеде Кеплер “әлемнің құпиясы” деген өзінің алғашқы ірі еңбегін жазып және оны бастырып шығарды. Ол планеталардың Күннен арақашықтығы мен дұрыс көпбұрыштардың мөлшерінің арасындағы сандық тәуелділікті тағайындай оытрып, әлемнің гелиоцентрлік жүйесін құруға әрекет жасады.
Уильям Гершель Ағылшын астрономы У. Гершель сол уақыттағы ірі телескоп құрастырып, Уран планетасын ашу арқылы Күн жүйесінің шекарасын кеңейтті. Гершель аспан күмбезінің әртүрлі бөлігіндегі жұлдыздарды статикалық есептеуге негізделген жұлдыздық жүйе құрылысын зерттеудің жаңа әдісін тапты. Барлық бақыланатын жұлдыздардың ғаламат үлкен жүйе – ”Құс жолын” құрайтынын тағайындады. Күн кіретін бұл жүйе – Біздің галактика.
Скачать презентацию Әлемнің құрылысы туралы тарихи түсініктер Әлемнің геоцентрлік жүйесі
физика.pptx