Әбу-л-Махаммид әл-Баршынғалиден кейін өмір сүрген Сыр саңлақтарының тағы бірі – Сирадж ад-Дин Баршынкенти. Соған қарағанда Жент маңындағы Баршынкент қыстақ болса да, талай зиялыларды дүниеге әкелген құтты мекен ретінде ХV ғасырға дейін де маңызын жоймаған.
Ол XIII ғасырдың екінші жартысында, шамамен 1207 жылдары дүниеге келген. Тіпті оның Әбу-л-Махамид дәріс берген медреселерді ірінде тағлым алуы да мүмкін. Қалай десек те, туған жерінің атын ұмытпай, өзіне ныпсы етіп алуына қарағанда ол – елі мен жерін сүйген зиялы перзенттеріміздің тағы бірі. Ол аты мәлім каллиграф болған. Наджм ад-Дин әбу Раджа Мухтар бин Махмұд бин Мухаммад аз-заһиди әл-Гамзини (? -1260) атты Орта Азиялық оқымыстының «Қинайа әлмунийа ли-тахмим әл гинайа» (Молшылықты тамамдау үшін мақсатқа жету) атты шығармасын 1324 жылы әдемілеп көшіріп шығыпты. Сыр саңлағының арқасында ғана біздің заманымызға жеткен бұл дүние қазір Ташкент Қолжазба интитутының қорында тұр. Әлі зерттеле қойған жоқ. Ғалымдар назарына да ілікпей келеді.
Газминидің Сирадж көшірген еңбегі Ислам дінінің қыр-сырын сөз етуге арналған. Араб түбегі секілді ыстық жақта дүниеге келген мұсылман дінінің әдетғұрып, салт-жоралары орындалуына келгенде әр жерде түрлі өзгерістерге ұшырағаны жасырын емес. Сол себепті, мысалы намаз алдындағы дәрет жайлы ғана көптеген еңбектер жазылған. Табиғатты қатал, ауасы салқын немесе аптапты ыстық, құмды жерлерде дәрет рәсімі қалай орындалуы керек деген мәселе көп талас тудырған.
Жерлесіміз көшірген әл-Ғазмини шығармасында осындай мәселелрмен қатар басқа да толғағы жеткен жәйттер сөз болады. Қолжазбаға сипаттама жасағандар шығарма авторының жуынуға арналған тарауда «біздің жақта (Орта Азияны айтып отыр) басты түгел сулау міндетті емес» дей отырып бірақ артынша «әйтсе де күн жылы кездері оны бәрібір жуған жөн» деп жазғанына таңқалады. Орта Азиялық немесе қазақстандыңық тақуа мұсылманның Ислам дінінің қағида, шарттарын бұзай оны қалай орындау керек деген мәселеге көптеген ойшылдардың қалам тартуына қарағанда мұндай шығармаларға сол кездері сұраныс аз болмаған сияқты. Сондықтан да Сыр саңлағы ерінбей жалықпай оны көшіріп шықса керек.
Ғалымның өз аты – Сирадж. Әкесінің есімі – Наджм ад-Дин. Баршкенти деген сөз оның Баршынкентте туғандығын аңғартады. Алғашқы білімін ол да өзінің туған қыстағында алғанға ұқсайды. Сонан соң уәлайат орталығы жент қаалсына барып, озық ойлы ғұламалар дәрісін тыңдаған. Онан кейін Бұхара мен Самарқанға сапар шеккен. Араб, парсы тілдерін жақсы білген. Тек талай тәпсір, талай хадистерді оқып, жеткілікті меңгергеннен кейін ғана шығармасын хаттауға кіріскен.
Қолжазбада жерлесіміздің өмірі мен шығармашылығы жайлы ешқандай дерек айтылмаған. Сол себепті де, ол жайлы қолда бар мағлұматтарға сүйене отырып, ортаға салған ой осы ғана.
Наджм ад-Дин әл-Гамзини де тек аталмыш еңбектің ғана авторы емес. Ол парасатты пікірлерге бай талай-талай шығармалар жазған. Мысалы, оның Ресей Ғылым академиясы Шығыстану институтының қолжазба қорында жарияланбақ түгілі атала да бермейтін «Зад әл-аима лима хасаис Һазиһи әламма» ( «Имамдардың көбеюіндегі осы қауым ерекшелігі» ) атты шығармасы жатыр. Онда Наджм ад-Диннің 1260 жылы қайтыс болғаны айтылған. Соған қарағанда ол жерлесіміз дүниеге келер қарсаңында қайтыс болған. Ол Орта Азия ғана емес, Жент пен Барышкенти секілді Сыр бойындағы қалаларға да барып дәріс беріп, жергілікті зиялылармен қарым-қатынаста болған сияқты. Сол себпті де жерлестеріміз оның шығармасын бірінші болып хаттаған. Қалай дегенде де екеуінің арасында белгілі бір сабақтастық бар сияқты.
Төреқұл Самат
Скачать презентацию Әбу-л-Махаммид әл-Баршынғалиден кейін өмір сүрген Сыр саңлақтарының тағы
Сирадж ад-Дин Баршынкенти .pptx