Ұрықтану. Эмбриогенез. Орындаған: Берген. Н. БТ-31
Ұ р ы қ т а н у д е г е н і м і з - г а п л о и д т і хромосома бар аналық және аталық ж ы н ы с жасушалары ядроларының қ о с ы л у ы
Ұрықтың дамуының алдында ұрық алды кезеңі болады. Б ұ л кезеңде ж ұ м ы р т қ а н ы ң пісіп жетілуі, өсуі ж ә н е белгілі бір пішінге енуі жүреді. Ал ұрықтың дамуынан кейін қарапайым бір жұмыртқа клеткасынан жеке өмір с ү р у г е қ а б і л е т т і ж ә н е ә р т ү р л і о р г а н д а р мен ұлпалардан тұратын к ө п жасушалы ағза пайда б о л а д ы, я ғ н и , п о с т э м б р и о н а л д ы қ д а м у ж ү р е. Бір жасушалы ұрықтың бөліну арқылы көп жасушалы ұрыққа айналу кезеңінбөлшектену деп атайды. Бөлшектену нәтижесінде көп жасушалы ұрық — бластула түзіледі. Бластула әр түрлі жануарларда түрліше болады.
Бөлшектену (лат. flssio — бөлшектену) — ұрықтанған біржасушалы организмнің (зиготаның) митоз арқылы бөлініп, к ө п ж а с у ш а л ы ұ р ы қ қ а (б л а с т у л а г а) айналуының эмбриондық кезеңі. Бөлшектену кезінде пайда болған жасушаларды бластомерлер деп атайды. Бөлшектенудің белгілі кезеңіне дейін бластомерлер саны көбейгенмен, зиготаның мөлшері өзгермейді. Бластомерлер бөлінген сайын, о л а р д ы ң с а н ы к ө б е й і п, м ө л ш е р і к і ш і р е й е б е р е д і. Мұндай ұрықты — морула (лат. morum — тут ағашының жемісі, пішіні тут ағашы жемісіне ұқсас) дейді. Бөлшектену кезеңі— бластуланың (қуысы сүйыққа толған көпжасушалы ұрықтың) түзілуімен аяқталады. Пішініне байланысты бластула әртүрлі ж а н у а р л а р д а т ү р л і ш е а т а л а д ы: л а н ц е т н и к т е — ц е л о б л а с т у л а (қ у ы с т ы бластула), қ о с м е к е н д і л е р д е — а м ф и б л а с т у л а (қ о с м е к е н д і б л а с т у л а с ы) , б а у ы р ы м е н ж о р г а л а у ш ы л а р м е н қ ұ с т а р д а ж ә н е ж ұ м ы р т қ а с а л у ш ы сүтқоректілерде — дискобластула (пішіні дөңгелек дискіге ұқсас бластула), басқа сүтқоректі жануарларда — бластоциста (с т е р р о б л а с т у л а — к ө п і р ш і к ш е бластула) д е п а т а л а д ы
. М ы н а с у р е т т е н т і л т і с ж ұ м ы р т қ а к л е т к а с ы н ы ң бөлшектенуіндегі бір ізділікті (I-VI): 1 -бластомералар; 2 амфибластула; 3 -бластоцель; 4 -бластодерма; 5 б л а с т у л а н ы ң т ө б е с і н ж ә н е 6 - т ү б і н к ө р с е т і л г е н Бластула (грек, blastos — ұрық, өскін) — бөлшектену процесі нәтижесінде пайда болған қуысты ұрық. Бластуланың құрылысы мен пішіні жануарлардың түрлеріне байланысты әртүрлі болады. Бластуланың бластомерлерден (ұрық жасушаларынан) құралған қабырғасы бластодерма (грек, blastos және derma - тері, қабық), ішіндегі қуысын — біріншілік дене қуысы немесе бластоцель (грек, blastos және koilos — қуыс, қуысты) дейді. Ұрықтың жоғарғы анимальды полюсінде орналасқан бластомерлер бластодерма төбесін, ал төменгі вегетативті полюсіндегі бластомерлер бластодерма түбін құрайды. Олардың арасындағы бластомерлерден қүралған аймақты жиекті аймақ деп атайды.
Жұмыртқа клеткасының пісіп жетілуі мен ұрықтану әр түрлі жануарларда әр түрлі • Жануарлардың түріне қарай бұл жіпшенің ұзындығы 1— 90 мкм және жұмыртқа клеткасының қалыңдығына байланысты. Спермиялары микропиле арқылы енетін жануарларда (жәндіктер, басаяқты моллюскалар, бекіре және сүйекті балықтар) акросома өзінің алғашқы қызметін жоғалтады, кейде олар редукцияға ұшырайды не мүлдем жойылады (кейбір сүйекті балықтарда). Сүтқоректілерде овуляцияға (пісіп-жетілген жұмыртқа клеткасының жатыр түтігіне өтуі) ұшыраған жұмыртқа клеткасы бірнеше қабат фолликулярлы клеткалармен қоршалып жатады. Жылқы, с и ы р, қ о й л а р д а ф о л л и к у л я р л ы к л е т к а л а р о в у л я ц и я д а н к е й і н ы д ы р а п, спермиялар жұмыртқа клеткасы қабығының үстіне еркін жетеді. Сүтқоректілердің көпшілік түрінде фолликулярлы клеткалар бірнеше сағат аралығында сақталады. Бұл кедергіден өту үшін спермиялар гиалуронидаза ферментін бөледі. Бұл ф е р м е н т а к р о с о м а д а б о л а д ы. О л ф о л л и к у л я р л ы к л е т к а л а р д ы ө з а р а байланыстырып тұрған затты ерітеді. Организмде спермиялардың эякуляциясы жүргеннен кейін ол фермент бөлуге қабілетсіз болады. Мұндай қажеттілік аналық жыныс жолдарында кейбір физиоллгиялық өзгерістердің әсерінен туындайды, м ұ н ы к а п а ц и т а ц и я п р о ц е с і д е п а т а й д ы.
жыныс мүшесі - жатырда дамып жетіледі. Жатырдың қабырғасында ұрық п е н а н а л ы қ а ғ з а н ы ң а р а с ы н д а а р н а й ы м ү ш е « ұ р ы қ ж о л д а с ы» (плацента) пайда болған. Ол зат алмасуды реттеп отырады. Оны малдың ш у ы д е п те а т а й д ы. С о н д ы қ т а н ж о ғ а р ы с а т ы д а ғ ы сүтқоректілерді « ұрықжолдастылар» деп атайды. Жатырдың қабырғасында ұрықтың д а м ы п жетілуі, сүтқоректілердің ж е к е түрлеріне байланысты түрлі мерзімді қамтиды. Мысалы, үйқоянның буаз болу мерзімі бір ай. Жабайы қ о я н - 45 -51 к ү н, бұғылар-8 - 9 ай, жылқы-10 ай, т ү й е 12 -13 айда т ө л д е й д і. • Ұрық іші суға толы амнионмен қоршалған. Соның арқасында ұрық аналық ішінде қандай жер болса да дұрыс бірқалыпты дамиды. Ұрықтың дамуы тек қана ұрық орнының пайда болуына емес, оның организмінің ұзақ уақыт ұрықты ішінде сақтауына бейімделуінде болып отыр. Ананың ішінде ұрық ұзақ уақыт жатқанда, ұрықтың барлық мүшелері жетіліп қ а л ы п т а с а д ы. • Кейбір сүтқоректілердің балалары туа сала өз бетімен жүріп аяқтанып к е т е д і , а л к е й б і р л е р і н і к і с о қ ы р ж ә н е ж ә р д е м с і з б о л ы п т у а д ы. Б а р л ы қ ж а н у а р л а р д а а н а с ы с ү т і н е н қ о р е к т е н д і р і п , а н а л а р ы н ы ң қ а м қ о р л ы ғ ы н д а б о л а д ы. Ж ү й к е ж ү й е л е р і н і ң ж а қ с ы ж е т і л у і н е байланысты балаларына қамқорлық жасау сүтқоректілерде жа қ сы ж е т і л г е н
Скачать презентацию Ұрықтану Эмбриогенез Орындаған Берген Н БТ-31 Ұ
берген нургуль.ppt