Қазақстандағы қаржы нарығының құрылымы ОРЫНДАҒАН: ТӨЛЕГЕН Э. (ГИМУ 12 К) ҚАБЫЛДАҒАН: ТҰРЛЫБЕКОВА А.
ЖОСПАР: 1. Кіріспе 2. Негізгі бөлім: а) Қаржы нарығы. б) Қазақстандағы Қаржы нарығының құрылымы. в) Қаржы нарықтарына анықтама және түрлерін ашып өту. 3. Қорытынды.
КІРІСПЕ Жалпы, Қаржы нарығының қалыптасуы, ХХ ғасырдың 90 -жылдарында қаржы нарығының әрбір сегментінің дамуы басқаларынан бөлек жүрді және өзіндік бағдарламалық құжаттармен реттелді. Құнды қағаздар нарығы, сақтандыру нарығы және банктік сектордың дамуының жекелеген бағдарламалары болды. Экономиканың қалыптасу кезеңінде мұндай әрекет тиімді және сенімді болды, өйткені қаржы нарығы сегменттерінің даму деңгейі едәуір ерекшелендіжәне олардың әртүрлі реттеу органдары болды. 2009 жыл алдыңғы екі жыл сияқты Қазақстанның экономикасы мен оның қаржы секторы үшін жаһандық қаржылық-экономикалық тұрақсыздықтың әсерінің салдарынан оңай жыл болған жоқ. Дағдарысқа қарсы бағдарлама аясындағы мемлекеттің ауқымды жедел шаралары мен энергия тасушыларға деген баға коньюктураларының бірте-бірте жақсаруы отандық экономиканың қаржы және әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығына қауіп төндіретін факторлардың әсерін жеңілдетуге мүмкіндік берді. Дегенмен, әлсіреген экономикалық коньюктура мен ішкі сұраныстың төменгі, сондай-ақ жоғары кредиттік тәуекелдері мен дағдарысқа дейінгі кезеңдегі банк жүйесі мен экономиканың теңгерілмеген дамуының салдары қазақстандық қаржы жүйесінің тұрақтылығының анықтаушы факторы болып табылады.
Қаржы нарығы – бұл, ең алдымен дербес экономикалық категория ретінде бағалы қағаздарды сату мен қайта сату жөніндегі операцияларды жүзеге асыру жолымен кәсіпорындардың, фирмалардың, банктердің, жинақтаушы зейнетақы қорларының, сақтық институттарының, мемлекеттің және халықтың уақытша бос ақшасын жұмылдыруды, бөлуді және қайта бөлуді қамтамасыз ететін нарықтық қатынастардың жиынтығы. Ол нарықтық қатынастар жүйесінің құрамды бөлігі болып табылады және тауар, ақша, кредит, сақтық, валюта және басқа нарықтармен байланысты. [1]
Қаржы нарығының маңызы бос ақша қаражаттарын алу және оларды қайта бөлу есебінен ұдайы өндіріс процесіне ықпал етумен ғана айқындалып қоймайды. Оның жұмыс істеу әкімшіл - әміршіл экономикаға тән «сатылас» әдістің орнына «деңгейлес» қозғалысы бойынша ресурстарды қайта бөлуге мүмкіндік береді. Деңгейлес қозғалыс кезінде шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында қаржы ресурстарын өтеусіз қайта бөлу түрінде төте байланыстар іс- әрекет етеді. Бұл қаражаттарды маңызды сфералар мен объектілерге жедел аудару есебінен кәсіпорындардың, салалардың және экономиканың қаржылық жағдайын тұрақтандырады. Сонымен қатар, Қаржы нарығының болуы инфляцияны тежейді, өйткені бюджет тапшылығын жабу үшін үкімет ақша эмиссисын пайдаланбайды, рынокте еркін жүретін, бағасы сұраным мен ұсыным арқылы анықталатын құнды қағаздар шығарады. [2]
Қазақстандағы Қаржы нарығының құрылымы Несие Депозит Сақтандыру Валюта Нарығы Ақша Нарығы Бағалы қағаздар Зейнетақы Нарығы Ескертпе: [1] Автор деректерімен құрастырылған.
1. Несие нарығы Несие нарығының мәні қаржының қаражатқа мұқтаж ШЖС-ң белгілі бір шарттарына қаражатты жүзеге асыратын субьектілер арасындағы қарымқатынас жиынтығы Ал, несие дегеніміз – пайыз төлеу және қайтару шартында уақытша пайдалануға берілетін судалық капитал қозғалысы. Несие - несие берушілер мен қарыз алушылар арасындағы несиелік қатынасты бейнелейді. Несие құрылымы бір-бірімен өзара байланысты. Сонымен қатар, Несие нарығының құралы болып несие түрлері жатады.
Несиелердің мынандай формалары, яғни түрлері бар: - Коммерциялық несие – бұл жеткізушінің сатып алушыға ұсынған тауары үшін төлемді қайта қалдыру. - Банктік несие – бұл банктердің, арнайы қаржылық мекемелерінің қарыз алушыға арнайы ақшалай қарыз түрінде беретін несиесі. - Тұтыну несиесі – бұл тұрғындарға тұтыну тауарларын сатып алу және тұрмыстық қызметтерді төлеу үшін коммерциялық және банктік формада берілетін несие. - Ипотекалық несие – жылжымайтын мүліктерді, жерді, тұрғын үй және өндірістік ғимараттарды кепілдікке ала отырып, берілетін несие. - Мемлекеттік несие – азаматтарға және заңды тұлғаларға қатысты қарыз алушы немесе несие беруші ретінде мемлекетке болатын несиелік қатынастар жиынтығы. - Халықаралық несие – валюталық және тауарлық ресурстарды қайтарымдылық және пайыздар төлеу шартымен беру бойынша байланысты халықаралық экономикалық қатынастар саласындағы қарыз капиатлының несиенің қозғалыс формасы.
Жалпы несие экономикалық категория ретінде төмендегідей қызметтерді басқарады: - Қайта бөлу қызметі – кез келген елде ұлттық экономиканың - - толыққанды жұмыс жасауына өз үлесін қосады. Бұл қызмет арқылы экономикалық жүйенің бір саласынан екінші бір саласына капитал ағымы болады. Несиенің айналыс шығынның үнемдеу қызметінің іс жүзінде асуы несиенің экономикалық мәнінен туындайды. Шаруашылық субъектілеріндегі ақшалай қаражаттардың түсуі мен жұмсалуы арасындағы уақытшы болатын аймақтық кей жағдайда қаржылай ресурстарды деген қажеттілікті туындатады. Айналыстағы нақты ақшалардың орнын алмастыру қызметі несиелік ақшалар: чектер, вексельдер, несиелік карточкалар арқылы жүзеге асады. Капитал шоғырлануын жеделдету қызметі өндірістің ауқымын кеңейтуге, пайда алуға мүмкіндік береді. ҒТП жеделдету қызметі ғылыммен айналысатын ұйымдардың қызметін қаржыландырумен сипатталады.
Несиенің формалары • Тауар күйінде берілетін несие формасы Коммерциялықө • Мақсаты: Пайда табу және несие тауардың өтілімін жоғарылату. Банктік несие • Ақшалай формада болады. • Мақсаты: % түрінде табыс табу.
Несие мынадай белгілеріне байланысты жіктеледі: 1. Қарыз алушылар қатегорияларына қарай: А) Қаржылық институттарына берілетін несие. Б) Қаржылық емес агенттеріне берілетін несие. В) Тұтыну мақсатында берілетін несие. 2. Мерзіміне қарай: А) Қысқа (1 жыл). Б) Орта (1 -3 -5 жыл). В) Ұзақ (5 жылдан жоғары). 3. Қамтамасыз етуге қарай: А) Қамтамасыз етілген (Кепіл хат, кепіл зат, сақтандыру). Б) Қамтамасыз етілмеген.
4. Қайтару дәрежесіне қарай: А) Стандартталған (Сенімді клиенттер). Б) Күмәнді (Мерзімнен асқан несие алушы). В) Үмітсіз (Ешқандай қайтарымы жоқ несие алушы). 5. Валютамен берілуіне қарай: А) Ұлттық валюта. Б) Шетел валюта. 6. Берілу шартына қарай: А) Тұтыну несиесі. Б) Ипотекалық несие (Обьектісі - тұрғын үй). В) Банк аралық несие. Г) Лизингтік несие (Обьектісі - құрал-жабдық). Д) Маусымдық несие. Ж) Оверноидтық несие (Бір түнге арналған). З) Овердравт несие (Деветтік қалдық бойынша). Е) Онкольдық несие. Ё) Рампурстық несие (Экспорт, Импорт).
Несие нарығының сегменті Несие нарығы Тұтыну Ипетекалық Банк аралық несиесі несие Құрылыс Сауда- Ауыл саласына саттыққа шаруашылығына берілетін несие несие
2. Зейнетақы нарығы Қазақстанның зейнетақы рыногы бүгінгі таңда еліміздің әлеуметтік-экономикалық жүйесінде неғұрлым қарқынды дамып отырғандардың бірі. . Олардың ішінде: еңбектен кейінгі кезеңде қалыпты өмір жағдайын қамтамасыз ету үшін зейнеткерлердің жинақ қаражаттарының жеткіліксіздігі, индерлік проблемалардың (өмір ұзақтығының әр түрлілігі, еңбек ақысындағы соның салдарынан еркектер мен әйелдердің зейнетақы мөлшеріндегі теңсіздік); өндірістік мүгедектік және т. б. проблемалардың шешімін таппауы сонымен қатар мемлекет пен зейнетақымен қамсыздандыру проблемаларын жетілдіру шаралары қарастырылуда. 1997 жылдың наурызында ҚР-сы Үкіметімен “ҚР-дағы зейнетақымен қамсыздандыру жүйесін реформалау тұжырымдамасы” ұйғарылды және 20 маусым 1997 жылы “ҚРдағы зейнетақымен қамсыздандыру туралы” ҚР Заңы қабылданды.
Зейнетақы нарығы – бұл зейнетақы активтерін жинақтау, сақтау және оларды орналастыру және басқарумен байланысты экономикалық қатынастар жиынтығы білдіреді. Қазақстанның зейнетақы рыногының құрылымыналар жатады -Мемлекеттік зейнетақы төлеу орталығы (ЗТМО); -Жинақтаушы зейнетақы қорлары -Банктер - кастодиандар -ЗАИБ ЖАҰ -Мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қоры -Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры
Зейнетақы қорының қызметі келесідей принциптерге негізделеді: Қорларды жеке басқару және салымшылардың қорды ерікті таңдау мүмкіндігі Қарапайымдылық, сенімділік және ашықтық; Уәкілетті мемлекеттік орган тарапынан қатаң реттеу және қадағалау; Операциялық тиімділік; Олардың зейнетақы жинақтарының көлемі туралы ақпарат беру.
3. Депозит нарығы Депозит – бұл клиенттердің (жеке және заңды тұлғалардың) банктегі белгілі бір шотқа салған және өздері падалана алатын қаражаттары. Сонымен қатар, Депозит дегеніміз – бұл бір тұлғаны, депозиторды екінші тұлға – Банкке (соның ішінде Ұлттық банкке) олардың талап етуі бойынша, немесе белгілі бір уақыт өткеннен кейін толығымен немесе бөлшектеп, алдын ала келісілген сыйақы немесе сыйақысыз тікелей салымшаға (депозиторға) қайтарылуы тиіс ақша сомасы. Банктік депозит – салымшыны банкке алдын ала келісілген сыйақы қосылып қайтарылу шарты негізінде берілген ақша қаражаттары. Депозиттік операциялар коммерциялық банк үшін оның ресурсын қалыптастырудың ең негізгі көзі болып табылады. Жеке тұлғалар, іскерлік фирмалар, акционерлік компаниялар, жеке кәсіпорындар, коммерциялық емес ұйымдар, үкіметтік мекемелер, мемлекеттік кәсіпорындар, жергілікті билік органдары қаражаттарды коммерциялық банктерге ынтамен орналастырады. Бұл бірнеше себептермен түсіндіріледі. Біріншіден, банктер салымдардың үлкен сенімділігін қамтамасыз етеді, екіншіден, салымшылар өз салымдарын кез келген уақытта қайтаруды талап етіп қана қоймай, одан асатын сомада қарыз алады, үшіншіден бұл салымдар табыс әкеледі.
Қазақстанның банктік тәжірибесіндегі депозит түрлері: 1. Талап етуге дейінгі депозит – салым иелерінің бастапқы талап етуіне байланысты әр түрлі құжаттар арқылы қолма-қол ақшаларын алатын әр түрлі шоттағы қаражаттар. 2. Мерзімді депозит – нақты мерзімі бар депозит түрі. 3. Жинақ салымдары – мерзімі жоқ, қаражатты алуда еркетуін толық етпейтін депозит түрі. 4. Бағалы қағаз түріндегі депозиттер.
Депозитке міндетті кепілдік беруші жүйесіндегі төлеуге міндетті төлеу жарна түрлері: 1. Міндетті жарна – тоқсан сайын төленетін жарналар. 2. Қосымша жарна – ұйымның кепілдік берілген өтемді төлеу үшін арнайы резерві жеткіліксіз болған жағдайда қолданылатын жарна. 3. Төтенше жарна – өтемді төлеу үшін арнайы резервтен қосымша жарналар есебінен жабу мүмкін болмаған жағдайда қолданылатын жарна түрі.
4. Ақша нарығы Ақша нарығы дегеніміз – ұлттық несие немесе депозит рыноктарының жиынтығы, мұнда Орталық банк, коммерциялық банктер мен қаржы институттары қысқа мерзімді несие беру жөнінде операциялар жасайды. Олардың атқаратын қызметтері: зайымдарды орналастыру, қысқа мерзімге инвестициялауға құралдарды және ссудаларды ұсыну болып табылады. Ұлттық банк ақша-несие саясатын жүргізу арқылы нарық қызметін реттеуді қамтамасыз етіп отырады. Әр адамның еңбектігі себебі, адам қоғамдық еңбектігі үлесін жалақы ретінде алғанда ақша төлем құралы қызметін атқарады. Айырбас үрдесінде ақшаның делдалдық етуімен тауардың ішкі қайшылықтары шешіледі. Тек ақшаның пайда болуына байланысты бүкіл тауарлар тұтыну құны түріде айырбас қатынасының, бір жағында тұрады да, ал екінші жағында бүкіл таурға қарама-қарсы ақша тұрады.
Ақшаның атқаратын функциялары - Құн өлшемі- бұл мемлекеттің тәуелсіз ақшаның экономикалық қызметін сипаттайды. - Айналыс құралы - бұл ақша мен тауардың бір-біріне қарама-қарсы қозғалысы болмайды, яғни қарыздық міндеттеме арқылы өтеу сату және сатып алу процесінің аяқталғандығын білдіреді Т-М (міндеттеме)-Т немесе М-Т - Қор жинақтау құралы. Қорлану-үшін ақша айналыста алынады, сөйтіп сату-сатып алу қозғалысы өзгереді. Қор жинау- қызметін толық бағалы емес ақшалар атқармайды, себебі олардың меншікті құны жоқ. . - Дүние жүзілік ақша құралы- сыртқы серіктестіктерге қызмет көрсету, сыртқы сауда байланыстары халықаралық зайымдар барысын дүние жүзілік ақшаларды пайда болуына себеп болды.
Ақша нарығының 4 бөлігі Дисконттық нарық; Банкаралық нарық; Валюталық нарық; Депозиттік сертификаттар нарығы
Ақшалай есеп айырысу формалары 1. Қолма-қол ақшалармен есеп айырысу. 2. Қолма-қолсыз ақшалармен есеп айырысу. Негізгі қағидалар: 1. Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу. 2. Банктік шот негізінде жүзеге асырылуы тиіс. 3. Нарық субьектілерінің есеп айырысу формаларын таңдау еркіндігі. 4. Төлемнің мерзімділік қағидасы.
Қолма-қол есеп айырысудың негізгі формаларына мыналар жатады: 1. Төлем тапсырмалары – қызмет көрсетушінің банкке берген тапсырмасы. 2. Төлем талап тапсырмасы – бинефицардың қызмет құны. 3. Инкассалық өкім – заң актілеріне сүйенеді. 4. Чекпен есеп айырысу – жазбаша бұйрық. 5. Вексельмен есеп айырысу - борышқордың қарыздық міндеттемесі. 6. Төлем карточкалары мен есеп айырысу – ең тиімді қолма-қолсыз есеп айырысу. 7. Аккредетивпен есеп айырысу - халықаралық дәрежеде қолданылатын құрал.
5. Сақтандыру нарығы - сақтандыру бойынша қызметтер көрсету саласы, яғни сақтандыру қызметтерін көрсетуге сұраныс пен ұсыныстың қалыптасу аясы. Көрсетілетін тиісті қызметтерді ұсынатын түрлі сақтандыру ұйымдары (сақтандырушылар) арасындағы, сондай-ақ сақтандыру қорғанышына мұқтаж заңи және жеке тұлғалар арасындағы қатынастарды көрсетеді. Сақтандыру нарығы тәуелсіз сақтандыру ұйымдарының сақтанушыларды тарту, ақшалай қаражатты сақтандыру қорларына жұмылдыру үшін бәсекелесуін көздейді. Әлемдік практикада сақтандыру нарығы мемлекеттік (ұлттық), аймақтық және халықаралық сақтандыру нарығы түрлеріне бөлінеді. Ұлттык сақтандыру нарығы елдің заңнамасымен реттеледі. Аймақтық сақтандыру нарығы (Мысалы, ЕҚ, араб елдері шеңберінде) не жалпы заңнама негізінде немесе тиісті сақтандырушылардың келісімдері негізінде жұмыс істейді. Халықаралық сақтандыру нарығы әдетте, сақтандырудың елдердің сыртқы экономикалықынтымақтастығымен байланысты түрлері бойынша қалыптасады. Сақтандырудың мұндай түрлерінің ғалами мәселелерін шешу үшін одақтар (қауымдастықтар) құрылады, Мысалы, Халықаралық теңіз сақтандыруы одағы (1874), Халықаралык әуе сақтандырушылары одағы (1934).
Сақтандыру түрлері Аймақтық Ұлттық Ипотекалық Өмірді сақтандыру Халықаралық Азаматтық-құқықтық жауапкершілік
6. Бағалы қағаздар нарығының кейбір элементтері 20 жылдары КСРО-да жаңа кономикалық саясат кезінде болған. Ал қазіргі Егемен Қазақстанда бағалы қағаздар нарығының лғашқы нұсқалары Кеңес Одағы заңдарының негізінде 90 -жылдардың басынан бастап пайда бола бастады. Бағалы қағаздар нарығы тек әдеттегі тауар ақша қатынастары және меншік қатынастары жағдайында дамуы мүмкін. Мемлекеттік меншікті жаңа нарықтық қатынастарға сай өзгерту тек оны жекеменшіктендіру арқылы ғана іске асады. Жекеменшіктендірілген кәсіпорындардың акция саны қанша көп болса да, өркенделген нарық жағдайында оларды орналастыру өте оңай болды. Басқа елдерде бағалы қағаздар нарығы жаңадан қалыптасып келе жатқан жағдайда мемлекеттік кәсіпорындарды жекеменшіктендіру оларды акцияландыру арқылы жүргізіледі.
Бағалы қағаздар нарығы Негізгі Туынды Акция Опцион Облигация Фьючерс Вексель Своп Мемлекеттік қазыналық Спот міндеттемелер. Биржалық нарық т. б.
7. Валюта нарығы “Валюта” – Итальян тілінен аударғанда “баға”, “құн” деген мағынаны білдіреді. Валюта – белгілі бір елдің ақша өлшемі, яғни теңге, евро, доллар т. с. с. Валютаның пайда болуы ақшаның пайда болуымен байланысты. Ақша алғашқыда натуралды заттай түрде, кейінрек метал түрінде, соңына таман қағаз ақша пайда болды. Ең алғаш рет метал ақша б. д. д. ІІІ – ғасырда римде басылған. Б. д. д. да VII – VIII ғасырларда Малайзиядағы Лидия мемлекетінде және ежелгі Грецияда басылған. ІХ – Х ғасырларда Европа елдерінде басылып шыға бастады. Қағаз ақша ең алғаш рет ХІ ғасырда Қытайда пайда болды. ХVIII ғасырлардың аяғында Солтүстік Америкада, ал ХVIII ғасырдың аяғы ХІХ ғасырдың басында Англияда шығарылды.
Валюта нарығы белгілерінің жіктемесі: 1. Орналасу аймағына қарай: А) Халықаралық валюталық нарық. Б) Ұлттық валюталық нарық. В) Аумақтық валюталық нарық. 2. Валюталық шектеуге қатысты: А) Еркін валюталық нарық. Б) Шектеулі валюталық нарық. 3. Валюталық бағамның қолданылу түріне қарай: А) Еркін валюталық бағамға негізделген нарық. Б) Қос режимді валюталық нарық.
Банкте жүргізілетін валюталық операциялар белгілері: 1. Клиенттердің шоттарын ашу және жүргізу бойынша: А) Заңды және жеке тұлғаларға валюталық шот ашу. Б) Шоттағы қалдық бойынша % төлеу. В) Шоттың көшірмелерін беру. Г) Шот архивін рәсімдеу. Д) Клиенттің тапсырмалары бойынша операцияларын орындау. 2. Есеп айырысуға байланыссыз операциялар: А) Қолма-қол шетел валютасын және шетел валютасы төлем құжаттарын сатып алу, сату. Б) Шетел валютасын және ондағы төлем құралдарын инкассациялау. 3. Валюта аралық қатынастарын орнатуына қарай: А)НОСТРО шоты (Біздің шотымыз сізде). Б) ЛОРО шоты (Сіздің шотыңыз бізде). 4. Конверсиондық операциялар: А) СПОТ; Б) СВОП; В) ОПЦИОН; Г) ФОРВОРД, т. б.
5. Халықаралық есеп айырысу бойынша операциялар: А) Құжатталған аккредетив. Б) Құжатталған инкасса. В) Банктік аударым. 6. Валюталық қаражаттарды тарту және орналастыру операциялары: А) Жеке және заңды тұлғаларды депозитке тарту. Б) Банк аралық депозиттер. В) Жеке және заңды тұлғаларға несие беру. Г) Банк аралық несие.
Пайдаланылған әдебиеттер: 1. Ілиясов Қ. Қ. , Қүлпыбаев С. Қаржы: Оқулық – Алматы: 2003. -448 бет. 2. Смагулова Р. Қаржы нарқы : Оқулық – Алматы : 2001 - 108 бет. 3. Финансы в вопросах и ответах : Учеб. Пособие Под. Ред. д. э. н. проф. Иванова, д. э. н. проф. В. В. Ковалева М: 2003 – 272 с. 4. Экономикалық саясат : Лекциялар / Д. К. Қабдиев – Алматы : Экономика, 2002. , 95 -106 бет 5. Ақша. Несие. Бактер. Валюта қатынастары. Б. Кошекова. А. : 20007 6. В. Д. Мельникова, К. К. Ильясов, Финансы А: 2001. 7. Ақша. Несие. Бактер. Ғ. С. Сейітқасымов. А: 2001. 8. Ақша. Несие. Банктер. Б. Сайденов. А: 2001.
НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ!
Скачать презентацию Қазақстандағы қаржы нарығының құрылымы ОРЫНДАҒАН ТӨЛЕГЕН Э ГИМУ
мит.pptx