Қазақстан-Ресей Медициналық Университеті СӨЖ Мейоз Кроссинговер айқасуы Орындаған

Қазақстан-Ресей Медициналық Университеті. СӨЖ Мейоз. Кроссинговер айқасуы. Орындаған: Калдыкулова Ж 102 Б тобы. Тексерген: Искакова А Алматы-2011 жыл.

Мейоз. Кроссинговер айқасуы.

Жоспар. Мейоздың бөлінуі Мейоздің бірінші бөлінуі Мейоздың екінші бөліну Кроссинговер Ғалымдар.

Мейоз. Кроссинговер айқасуы. Мейоз – хромасомалар жиынтығының екі есе азаюымен аяқталатын жасуышаның бөліну процесі. Пісіп жетілу аймағындағы жыныс жасушасының бөлінуі. Мейоздың бөлінуі Мейоздің бірінші бөлінуі Мейоздың екінші бөліну

Мейоз процесі бірінен соң бірі тез арада үздіксіз жүріп отыратын екі жасушалық бөлінуден тұрады. Бұл бөлінуде ДНҚ-ның екі еселенуі өсу кезеңінде жүзеге асады. Бірінші мейоздық бөлінуден кейін бірден екінші мейоздық бөліну басталады да, олардың арасында хромосоманың хроматидтері синтезделмейді. Митозға кіретін жасушаларда хромосомалар саны диплоидты 2 n болады, оларға сәйкес келетін ДНҚ молекула саны 2 с болады. Мейоздық бөліну кезінде бір диплоидты жасушадан төрт гаплоидты жасуша түзіліеді. Осы бөліну барысында хромосомада екі процесс жүреді: 1) жасушаның полюстеріне гомологты хромосомалардың бірбірінен тәуелсіз ажырауы; 2) гмологті хромосомалар хромотидтері учаскелерінің алмасуы, яғни кроссинговер процесі жүреді.

Мейоз ( грек. “мейозис”- азаю) бір жасушаның екі мейоздық бөлінуінен тұрады. Соның нәтижесінде түзілген жыныс жасушаларында хромосомалар жиынтығы екі есе аз гаплоидті, ал жай жасушаларда хромосомалық жиынтық диплоидті болады. Мейоздық бөліну кезінде хромосомалар саны екі есе азаятындықтан, бұл бөліну редукциялық бөліну деп аталады.

Редукциялық Мейоз Эквационды

Редукциялық • Бірінші мейоздың бөлінуі редукциялық деп аталып, диплойтты жасушалардан гаплойдтты жасушалар түзіледі. Бұл бөліну екінші бөлінуден қарағанда ұзақ уақыт жүреді. Мейоздың I фаза кезеңі метоз кезеңіне ұқсас болғаны мен, ұзаққа созылады. Мұнда генетикалық материялдың тұтас жинақталуы хромасомалардың ширпатылуы байқалуы сонымен қатар митозды жүрметін мынадай құблыстар байқалады: сонымен қатар гамологиялық хромасомалар бір-бірімен канъюгацияланып, белгілі бірп бөліктер мен өз ара айқасу жүреді. Канъюгация қосылу нәтижесінде хромосома жұбы түзіледі немесе оларды саны бар биваленттер дап аталады. Мейозға қатысатын әр бір хромасома 2 храматидтен тұратындықтан, бивалентте 4 хроматит болады. Профаза соңында биваленттер хромасома.

Аталық шегірткенің морфологиялық мейозы Chorthipus brunneus. Хромосомдар саны — 17 (16 + Х): L — ұзын хромосомалар, М — орташа, S — қысқа, Х — Х-хромосома. Профаза II.

• I Метофаза- мейоздың 1 ші метафаза кезеңінде бөліну ұршығының қалыптасуы толығымен аяқталады. Олардың жіпшелері бивалентке немесе қосылған хромосамалардың центромерасына бекінеді. • Әр центроменадан бөліну ұршығыны полюсіне бір ғана жіпшесі бағытталады. Нәтижесінде гомоктык хромосомалардың центромерасымен байланысқан жіпшелері әр түрлі полюстерге қарай бағыттала отырып бөліну ұршығынығ экеваторлық жазықтығында би валеттер түзеді. Адамда осындай биваленттерндің саны 23 ке тең.

• I Анафаза- мейоздың біріншүі анафаза кезеңінде биваленттердегі гомолоктық хромосомалар арасындағы байланыс әлсіреп олар бірінен ажырай отырып, бөліну ұршығының әр түрлі полюстеріне бағытталады. Бұл кезде әр бір полюске 52 жаңа хромотидтен тұратын гаплойтты хромосама жиынтығы бағытталады.

• IТелофаза- мейоздың бірінші телофаза кезеңінде бөліну бұршығының полюсндегі дара гаплойдты хромосома жиынтығы 23 жиналатын 1 диплойдты жасушадан формуласы n 2 с гаплойдты жасуша тұзіледі. Бұл жаңа жасушалар бірінен жиынтығымен ал аналық жзасушадан геңдердің орын ауыстыруы мен және хромосома санымен ажыратылады. Бұл кезеңінде хромосомалардың жіпшесі тарқатылып ядролық мембрана түзіліп жасуша 2 ядро пайда болады. Осымен кариогенез ядроның бөлінуі аяқталып цитокенез жасушаның бөлінуі жүреді. Сонымен меиоздың бірінші редукцияның бөлуінде жаңа пайда болған сіңлілі жасушаларда хромосоманың сан, ы 2 есе кемиді және гендік материялдың рекеомбинациясы жүреді. Гендердің жаңа комбинациялары пайда болады. Мұндай бөліну кезінде аналық n 2 с жіпшелі хромосомалар ажырай отырып 1 жіпшелі жаңа ұрпақ түзеді.

Аталық шегірткенің морфологиялық мейозы Chorthipus brunneus. Хромосомдар саны — 17 (16 + Х): L —ұзын хромосомалар, М — орташа, S — қысқа, Х — Х-хромосома. Интеркинез.

Эквационды • II Екінші мейоздың бөліну кезінде хромосомалар ширатылады, ядроның мембранасы жоғалады, әр жасушада ұршық жіпшелері түзіледі. Жасушаның формуласы n 2 с тең.

• II Метафаза. Бұл кезеңде хромосомалар жасушаның экваторына жиналады. Хроматидтердің иықтары жасушаның полюстеріне бағытталып орналасады. Жасушаның формуласы өзгернмейді - n 2 с тең. • II Анафаза Хромосомалардың центромерасы бөлінеді, хроматидтері ажырайды. Плюсінде ұқсас емес хромасомалардың хроматидтерінің кездесоқ комбинациясы пайда болады. Сонымен қатар аллельді емес гендердің жаңа комбинациясының түзілуіне әкеледі. Бұл жасушалардың формуласы - n 2 с тең. • II Телофаза Хромасомалардың жіпшелері тарқатылады, ядро – ара мембранасы түзіледі, жасушалар бөлінеді.

• Кроссинговер. Ұқсас жұп хромосомаларды бойлай бірнеше аллельді гендердің орналасатындығы анықталған. Кейде осы жұп хромосомалар айқасып, нәтижесінде Х тәрізді фигуралар (пішіндер) — хиазмалар пайда болады. 1911 жылы Морган ашқан бұл құбылысты хромосомалардың айқасуы немесе кроссинговер деп атады. 114 -суретте хромосомалардың айқасуы мен оларда болатын гендердің жаңа үйлесімдері көрсетілген. Бір хромосомада орналасқан екі ген (қызыл хромосомалардағы ақ дақтар) айқасу нәтижесінде әр түрлі ұқсас хромосомаларға ауысады. • Кроссинговердің нәтижесінде гендердің алмасуы жүреді, соған байланысты сапа жағынан мүлде жаңа хромосомалар түзіледі. Демек, ұрықтану кезінде хромосомаларда гендердің жаңа үйлесімдері пайда болады. Мысалы, Морган дрозофила шыбынына тәжірибе жасағанда 17%-ы ата-аналарына ұқсамайтын, жаңа белгілері бар шыбындар болып шыққан. Ол белгілер: шыбындардың 8, 5%-ы жетік қанат, қара дененің болуы, 8, 5%-ы шала қанат пен сұр дененің пайда болуы. Ол клетканың мейоздық бөлінуі кезінде хромосомалардың бір-бірімен айқасып, сәйкес үлескілерімен алмасуының нәтижесі болып есептелінеді.

Редукциялық бөлінудің І профазасы өте күрделі. Ол бірін-бірі толықтыра жүретін бірнеше сатыдан тұрады: Лептотена- жіңішке жіпшелер сатысы. Зиготена- жұп хромосомалардың белгілі бөліктерін қосатын саты Пахитена- жуан жіпшелер сатысы. Диплотена- жіпшелердің бір-бірінен алыстау сатысы Диакинез- қос жіпшелердің оңашалану, жекешелену кезі

• Кроссинговерге ұшырған хромосомалары бар гаметалар кроссоверлі, ал ұшырамаған хромосомаларды кроссоверленбеген деп атайды. Хромосомалардың айқасу мөлшерін, кроссоверлі дарақтардың пайызын ұрпақтың жалпы санына шағып есептейді. Айқасудың өлшем бірлігі ретінде оның бір пайызға тең мөлшері алынады. Оны Т. Морганның құрметіне морганида кейде сантиморган деп атайды. Мысалы, жүгерінің екі сорт тармағын (линиясын) будандастырғанда барлығы 1000 дән алынса, оның 36 -сы кроссоверлі болған. Сонда айқасудың немесе кроссинговердің мөлшері:

Қорытынды. Мейоз – хромасомалар жиынтығының екі есе азаюымен аяқталатын жасуышаның бөліну процесі. Пісіп жетілу аймағындағы жыныс жасушасының бөлінуі. Мейоз процесі бірінен соң бірі тез арада үздіксіз жүріп отыратын екі жасушалық бөлінуден тұрады. Бұл бөлінуде ДНҚ-ның екі еселенуі өсу кезеңінде жүзеге асады. Бірінші мейоздық бөлінуден кейін бірден екінші мейоздық бөліну басталады да, олардың арасында хромосоманың хроматидтері синтезделмейді. Митозға кіретін жасушаларда хромосомалар саны диплоидты 2 n болады, оларға сәйкес келетін ДНҚ молекула саны 2 с болады. Мейоздық бөліну кезінде бір диплоидты жасушадан төрт гаплоидты жасуша түзіліеді. Осы бөліну барысында хромосомада екі процесс жүреді: 1) жасушаның полюстеріне гомологты хромосомалардың бір-бірінен тәуелсіз ажырауы; 2) гмологті хромосомалар хромотидтері учаскелерінің алмасуы, яғни кроссинговер процесі жүреді.

Пайдаланған әдебиеттер: • Медициналық Биология және Генетика, Е. Ө. Қуандықов, С. А. Әбілаев. • Общая Биология, Учебник для 10 -11 классов средней школы, Д. К. Беляев, А. О. Рувинский. • Медициналық Биология, Л. Л. Аманжолова.

Назар аударғаныңызға рахмет !