Қазақ хандығының құрылуы
Мазмұны Хандықтың құрылуы Тарихи деректер Заңдар жинағы Мәдениеті Бақылау сұрақтары Дереккөздер
Мақсаты Халықтан хандық дәрежеге дейін көтерілген Қазақ хандығының құрылуын, саяси тарихын, мәдени мен шаруашылығын зерттеп, зерделеудің маңызы зор екенін түсіну. Қазақ хандығының территориясы, атабабамыздың тәуелсіздік жолындағы сан ғасырлар бойы жүргізген күрестері, шапқыншылық жорықтары, мәдениеті мен бізге қалдырып кеткен мұраларын анықтап, қазақ хандығының тарихтағы рөлін анықтау. Міндеті Қазақ хандығының тарихы туралы әр түрлі зерттеушілердің көзқарастарын, ғалымдардың зерттеулері мен пікірлерін қарастыру, тарихтың әр кезеңінде жазылған негізгі ақпарларды салыстыру, оқып-меңгеру арқылы Қазақ хандығының шын мәнінде жүріп өткен жолын, нақты тарихын білу.
Қазақ тарихының алғашқы зерттеушісі Алматы ақшамы № 103, 25 тамыз, 2015 жыл Саяси тарихтың мәселелерін зерттеуде алғашқы орында жазба деректектер орын алатыны белгілі. Кейбір жазба деректер нақтылықты қажет етеді. Сондай тарихи мәселені тың көтере білген ортағасырлық тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати болды. “Қазақ хандығының тарихындағы алғашқы үш кезеңді зерттеуде, яғни хандықтың құрылу, күшею және “Уақытша әлсіреу” кезеңдерін қарастыруда негізгі жазба дерек мәліметтерін орта ғасырлық тарихшы Мұхамед Хайдар Дулатидың “Тарих-и Рашиди ” атты еңбегінен табамыз. “Не себепті шығарма авторы Қазақ хандығының алғашқы кезеңдері туралы мол мағұлмат қалдырған? ”-деп сұрақ қойсақ, оған былай жауап беруге болады. Егер орта ғасырлық шығармалардың көпшілігі баяндау сипатында болып, авторлар өз көргендері мен естігендерін қағазға түсірсе, Мұхаммед Хайдар Дулати өз шығармасын жазуға үлкен дайындықпен келіп, жиналған материалдарын белгілі бір принциптер бойынша оқырмандарға ұсынады. Мұндай принциптер зерттеушілерге ғана тән. Б. Кәрібаев
Керей мен Жәнібектің Батыс Жетісуға көшіп келуін халқымыздың тұңғыш көрнекті тарихшысы, ғұлама Мұхаммед Хайдар Дулати 1465 -1466 жылдар деп жазды. Сұлтандар Батыс Жетісуды құтты мекен ете отырып, 1465 -1466 жылдары Қозыбасыда Қазақ хандығын құрды. Бірақ та ол мерзімді бір Алла ғана біледі деп нақты айтпаған. Өйткені, М. Х. Дулатидің өзі ол кезде қазақ жерінде болмаған еді және оқиғаны 100 жылдан кейін жазған.
Ортағасырлық тарихи ой Әбілқайыр хан Дешті Қыпшаққа түгелдей билігін орнатқан кезде Жошы әулетінен шыққан кейбір тіміскішіл сұлтандар одан келер бір пәленің иісін сезіп қалып, оны орнынан тайдырмақ болады. Керей хан, Жәнібек сұлтан сияқты кейбір сұлтандар аз ғана топпен Әбілқайыр ханнан қашып, Моғолстанға келді. Сол уақытта Моғолстан хандығын билеу кезегі Есенбұға ханға жеткен еді. Есенбұға хан оларды қатты құрметтеп, оларға Моғолстанның бір шетін бөліп берді. Олар осы жерден қауіпсіз жайлы қоныс тапты. . . Тарих Адамзат ақыл-ойының қазынасы З том , 33 тарау, 146 бет
14651466 жж 14701471 жж 1469 ж 1468 ж • М. Х. Дулати • Т. Сұлтанов • Махмуд ибн Вали • Н. Э. Масанов
«Қазақ» сөзінің өзі қыпшақтар мекендейтін аймақта пайда болған деп санауға барлық негіздер бар. Бірқатар түркологтардың пікірі бойынша, «қазақ» терминінің бастапқы таралған жері Шығыс Дешті Қыпшақпен байланысты болған. Қыпшақ тіліне тән осы фонетикалық ресімделуінде «қазақ» сөзінің пайда болуын А. Н. Самойлович уақыты жағынан ерте дегенде ХІ ғасырға жатқызған. Жазбаша әдебиетте «қазақ» термині 1245 жылы мамлюктік Египет мемлекетінің қыпшақтары ортасында жасалған араб-қыпшақ сөздігінде жазбаша деректемелер ішінде бірінші рет қолданылған деп саналып жүр. Онда «қазақ» сөзіне «еркін, кезбе» деген мән беріледі.
«Қазақтың түп атасы» Б. Кәрібаев. Қазақ хандығының құрылу тарихы. 98 -бет “Қазақтың Әз Жәнібек ханы болған, Билеген сыртын ноғай заңы болған. Арғынның арғы атасы Дайыр қожа, Дейтұғын бір әділ би тағы болған» “Ақжол” деп оң тізеден орын берген. Қобыланды қара қыпшақ батыр еді, Намыс қып күндестікпен шайтанға ерген. Өлтірген аңдып жүріп Ақжол биді, Қазаққа осы жұмыс ауыр тиді. Қысқасы Қобыландыны өлтірем деп, Жар салып, Әз-Жәнібек халқын жиды. Жалынған үш кісінің құнын ал деп, Алмаған “бізге керек емес мал”деп. Бермеген Әбілхайыр Қобыландыны. “Мұны өлтірсең қалған ел бұзылар’деп, Сондықтан өкпе қылып қазақ көшкен. Қыпшақты шауып, шаншып қатты өштескен. Шудағы Шағатайдың нәсілінен, Қараймыз Мұғылтемір ханға дескен” Ш. Құдайбердіұлы
Әбдіразақ Самарқандидың «Матлағ ас-сағдайн ва маджмағ ал-бахрайн» (Екі бақытты жұлдыздың шыққан және екі теңіздің түйіскен жері) атты еңбегі туралы …… «Қазақ хандығының құрылу барысы XV ғасырдың 50 -70 -ші жылдары жүргендіктен Самарқанди еңбегіндегі осы оқиғаларға қатысты әрбір мәліметтің шынайылығын өте жоғары деңгейде деуге толық негіз бар. Ондағы мәліметтерде хандықтың құрылу барысы туралы тікелей айтылмаса да, нақты, өте дәл көрсетілген мәліметтерді пайдалану арқылы хандықтың құрылу тарихындағы кейбір мәселелерді шешуге болады» . С. Г. Кляшторный, Т. И. Султанов “Государства и народы евразийских степей
Ватиканның құпия мұрағаттарындағы Қазақ жеріне қатысты карталар Колумбия университетінің тарихшысы, көптен бері әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетімен бірлесіп жұмыс істеп келе жатқан Рафис Абазов Ватиканның құпия мұрағаттарынан Қазақстанның белгісіз карталарын тапты. Р. Абазовтың айтуынша, бұл деректер Қазақ мемлекеттігінің нақты генезисі мен даму динамикасын түсінуге көмектеседі. Қазіргі қазақ мемлекеттілігі 16 -17 ғасырларда пайда болды деп саналады және тарихшыларда сол кездегі қазақ тайпаларының сыртқы әлемімен байланысы жайлы мәлімет аз. Бұл карталар қазақ халқы билеушілерінің сыртқы әлеммен байланысты кеңінен орнатқанын, Оңтүстік Азия, тіпті, Батыс Еуропаға дейін қарым-қатынас жасағанын айғақтайды. Мәдени мұра, № 4 тамыз 2014, 3 бет
Тұғырлы ту-тарихымның тамыры Қазақ хандығының туы
ХҮІ ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ КАРТАСЫ massaget. kz
/e-history. kz/ Ханкелді Әбжанов: «Қазақ хандығын сақтау үшін ешқандай мүмкіндік қалмады» Қазақ хандығының ыдырауының негізгі факторлары мен алғышарттары: – Қазақ хандығының ыдырауының негізгі себебі – XVIII ғасырда Еуропа мемлекеттері, соның ішінде Ресей империясы да, оқ-дәрімен жаппай атылатын қаруды меңгерген еді. Ол заманда оқ-дәрімен жаппай атылатын қаруы бар мемлекеттердің артықшылығы қазіргі кездегі ядролық қаруы бар елдердің үстемдігімен тең болатын. Сондықтан да Қазақ хандығын сақтау үшін ешқандай мүмкіндік қалмады, ол кездегі мемлекеттерге қарсы тұру – өз халқының көзін құрту. Біз бәрібір, не Ресей империясының, не Қытайдың, не Англияның құрамына кіретін едік. XVIII ғасырда Ресей артиллериясы мен ағылшындардың кемелері ғылыми -техникалық дамудың ең жоғары жетістігі деп саналған. Қазақтардың иелігінде мұндай қару жоқтын. Біз найзалармен, қылыш пен садақтармен қаруланғанбыз, ал қару-жарақтың жетілмеген түрімен тәуелсіздікті сақтау мүмкін емес. Қазақ хандығының Ресейге қосылуы – еліміздің маңдайына жазылған тағдыры.
Қасым ханның қазақ хандығын күшейту, қазақ тайпаларын және қазақтардың этникалық территориясын біріктіру жолындағы жеңістері елдің ішкі және сыртқы беделін арттырып, атақ-даңқын асыра түсті. Әйгілі (орта ғасырлық) тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати ( «Тарихи – Рашиди» ) атты кітабында: «Қазақ хандары мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес. Бұрындықты, тіпті, ешкім де елең қылған жоқ» /e-history. kz/
"Қасым ханның қасқа жолы" /e-history. kz/ 1. Мүлік заңы (мал-мүлік, жер-су, қоныс дауларын шешу ережелері). 2. Қылмыс заңы (кісі өлімі, ел шабу, мал ұрлау, ұрлық т. б. қолданылатын жазалар). 3. Әскери заң (қосын құру, аламан міндеті, қара қазан, тұлпар ат, ердің құны т. б. ). 4. Елшілік жоралары (шешендік, әдептілік, халықаралық қатынастардағы сыпайлық, сөйлеу мәнері). /e-history. kz/ 5. Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас-той, мерекелер мен жиындардағы ережелер, жылу, асар т. б. ) Сөйтіп, Қасым хан ел басқару ісін бір жүйеге келтірген алғашқы заң жинағын дүниеге әкелді.
Ей, Қатағанның хан Тұрсын! Кім арамды ант ұрсын, Жазықсыз елді еңіретіп, Жер тәңірсіп жатырсың. Хан емессің, қасқырсың, Қара албасты басқырсың, Алтын тақта жатсаң да, Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім Есігіңде келіп тұр: Алғалы тұр жаныңды, Шашқалы тұр қаныңды! Марғасқа жырау Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясы
Есім ханның «Ескі жолы» /e-history. kz/ Жерге қатысты заңдарды Малға байланысты ережелерді Мүліктік қатынастарды Қылмыстық іс туралы (ұрлық, кісі өлтіру, қасақана жарақат келтіру) Әйелдердің қоғамдағы жағдайы туралы Әскери міндеттілік туралы Дәстүрлі шаралар мен кедейлерге көмектесу туралы мәселелер
Тәуке ханға Қоқан билеушісі Абдурахим хан жазған хаттан фрагмент www. azattyq. org
«Жеті жарғы» жеті заңы: 1. Жер дауы заңы 2. Отбасы-неке заңы 3. Әскери заң 4. Сот заңы 5. Қылмыстық істер заңы 6. Құн заңы 7. Жесір дауы заңы /e-history. kz/
Орта Азиядағы ұлттық мемлекет Қазақ Хандығы туралы тағы бір дерек – XVIII ғасырда өмір сүрген Қытай императоры Цянь Луннің панносы. Оларда қытай императорлардың әр түрлі мемлекет өкілдерімен дипломатиялық сыйлық алмасу рәсімі бейнеленген. Осы дипломаттар қатарында Қазақ хандығының да өкілдері бар. Қазақтардың үш айрықты байрағынан олардың салтанатқа қатысқанын аңғаруға болады. /e-history. kz/
Қытай деректемелері: “Сиюй ту чжи” 44 -тарау Оң бөлік қазақтарының жері шығыс жағындағы Сол бөлік қазақтарынан екі мың ли шалғайда, жерінің солтүстік жағы орыстармен шекараласады. Бұл бөлік Улакэйюйсы деп аталады. Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері. І том. 211 бет Сол бөлік қазақтарының оңтүстік-шығыс жақ шекарасы жоңғарлармен, батыс жағы оң бөлікпен, терістік жағы Ресеймен шекараласады. Олардың ел өмірінде болып жататын күрделі мәселелерді шешу үшін дәйім бас қосып, түрлі жиналыстар өткізіп отыратын жерінің аты Есіл деп аталады.
Қазақ халқының салт-дәстүрі жайлы дерек 1. 2. • Адамдарының кездескен кездегі сәлемдесу салты тым қарапайым, сәл иіліп “ассалаумағалейкүм”деген бір ауыз сөзді ғана айтады. • Тамақтанғанда бұлар дастархандарына қасық пен сапы қоймай, ет тағамды қолдарымен алады • Бұл елде аста-төк тұрмысты мақтан ететін әдет бар. Адамдары 3. ашық қанық түсті киімдерді ұнатады. Мінгені ат немесе қашырларының иір-тоқымдарын да алтын не күміс түсті бояулармен әшекейлеп, алды-артына сырмақ жауып, қоңырау іліп қояды Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері I том, 159 бет
Қазақтардың шаруашылығы: “Сиюй ту чжи”аудармасынан: Қала кенттері жоқ, мал жағдайын ескеріп, шөбі шүйгін, суы тұнық жайлымдарды қуалай көшіп, көшпенді мал шаруашылығымен айналысады. Қыс айларында қыстауларда қыстайды да, жаз айларында жайлауларда отырады. Өріс қоныстары тым тұрақты бола бермейді. Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері. І том. 211 бет Мұхаммед Хайдар Дулатидың қазақ хан Қасымның аузынан есіткен сөздері : «Біз дала тұрғындарымыз; бізде сир кездесетін қымбат бұйымдар да , товарл да жоқ, -дейді ол моғолдардың басшыс Сұлтан Саидқа, -біздің басты байлығымы жылқы; оның еті мен терісі біз үшін жақсы ас әрі киім, ал біздің ең сүйік сусынымыз да соның сүт дайындалады, біздің жерімізде бау-б та, ғимараттар да жоқ; біздің көтеретін жеріміз-мал жайылымы м үйірлі жылқы. Қазақстан тарихы, ІІ том 459 бет
Діни нанымдары XV- XVII ғасырларда қазақтардың Орта Азия халықтарымен экономикалық және мәдени байланыстарының дамуы Қазақстанда ислам дінінің жеделдете таралып, ықпалы күшеюіне себепші болады. Қаралып отырған кезеңде ислам дінін таратушылар ең алдымен Түркістан мен Мауаранахрдан, Хорезмнен, Хиуадан, Хорасан мен Ираннан шыққан ортаазиялық миссионерлер болды. Өз кезегінде қазақ көпестері мұсылман елдеріне барып, ислам діні іліміне тартылды. Жазбаша деректемелерде келтірілген мысалдар қазақтардың ислам дініне жаппай қосылғанын дәлелдейді. Бұл кезеңде қазақтар құран оқып, намазға жығылып, ораза ұстап, неке қиюдың мұсылмандық ғұрпын жасаған, өз балаларын мұсылман мектептерінде оқытқан. Қазақстан тарихы 2 том “Атамұра” 2010
«. . . Қазақ хандығының құрылуы Қазақстан тарихы үшін белесті кезең. . . Бұл оқиғаның саяси һәм қоғамдық мән-маңызы Қазақ хандығының Орталық Азиядағы түңғыш ұлттық мемлекет болғандығында жатыр» . Н. Назарбаев
Қорытынды Өткенімізге көз жүгіртпей, болашақты болжау қиын. Бүгінгі Қазақстан Республикасы аталатын мемлекетіміз - XV ғасырда өмірге келген Қазақ хандығының жалғасы. Қазақ хандығы – халқымыздың тұңғыш мемлекеттік құрылымы, мәңгілік қазақ елінің тарихи тұғыры. Сол тұғыры биік хандықтың құрылғанына бүгінде 550 жыл толып отыр. Бұл жылдар – бүгінгі Қазақстанның өткенінен сыр шертер, тарихын танытар ақиқат пен аңызға айналған жылдар.
1)Қазақ хандығын құрған хандар? 2)Қазақ хандығын 1465 -1466 жылдары құрылды деп жазып қалдырған тарихшы? 3)Жетті жарғы заңдар жинағы қай хан тұсында пайда болды 4)Қазақ халқының ең алғашқы қоныстанған өлкесі? 5)Қазақ халқының Әбілхайыр ханнан бөлінген соң қоныстанған өлкесі? 6)Қазақ хандығының ең сонғы ханы?
Назарларыңызға рахмет
Скачать презентацию Қазақ хандығының құрылуы Мазмұны Хандықтың құрылуы Тарихи
1178_aza_1179_khandy_1171_yny_1187_tarikhyna__1179_atysty_derekter_men_zh_1201_mystar (1).pptx