ҚАЛҚАНША БЕЗІНІҢ АУРУЛАРЫ ГИПОТИРЕОЗ ГИПЕРТЕРИОЗ ОРЫНДАҒАН УМ ИРБЕКОВА

ҚАЛҚАНША БЕЗІНІҢ АУРУЛАРЫ. ГИПОТИРЕОЗ. ГИПЕРТЕРИОЗ ОРЫНДАҒАН: УМ ИРБЕКОВА А. ҚАБЫЛДАҒАН: СКЕНДЕРОВА Ш. У. ТОБЫ: ЖМ-518 А

АУРУ. ЖЕТІСПЕУІНІҢ НӘТИЖЕСІНДЕ НЕМЕСЕ ТИРЕОИДТЫҚ ГОРМОНДАРДЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЭФФЕКТІ ТӨМЕНДЕУІНЕН БАСҚА ЖҮЙЕЛЕРДЕ ТІНДІК ДӘРЕЖЕДЕ ӨЗГЕРІСТЕРГЕ ҰШЫРАЙДЫ. ЭТИОЛОИЯСЫ. МЕХАНИЗМІ БОЙЫНША БІРІНШІЛІК, ЕКІНШІЛІК ЖӘНЕ ҮШІНШІЛІК ГИПОТИРЕОЗДЫ АЖЫРАТАДЫ. БІРІНШІЛІКТЕ ПАТОЛОГИЯЛЫҚ ОШАҚТЫҢ ОРНЫ ҚАЛҚАНША БЕЗІ БОЛАДЫ. ЕКІНШІЛІКТЕ ГИПОФИЗДЕ, ҮШІНШІЛІКТЕ ГИПОТАЛАМУСТА. БІРІНШІЛІК ГИПОТИРЕОЗ ТИРЕОИДТЫҚ ГОРМОНДАРДЫҢ БИОСИНТЕЗІНДЕ ТҰҚЫМ ҚУАЛАЙТЫН ДЕФЕКТІЛЕРДІҢ БОЛУЫНАН, ГИПОПЛАЗИЯ, АПЛАЗИЯ, ИНФЕКЦИОННО-ҚАБЫНУ ПРОЦЕСТЕРДІҢ, СУБТОТАЛДЫ НЕМЕСЕ ТОТАЛЬДІ ТИРЕОЭКТОМИЯДАН КЕЙІН БОЛАТЫН ҚАЛАНША БЕЗІНДЕГІ ДЕГЕНЕРАТИВТІ ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ ӘСЕРІНЕН БОЛУЫ МҮМКІН.

Патогенез. Гипотиреоздың негізгі патогенезіне қалқанша бездің бездік бөлімінің массасы төмендеуімен, организмге йодтың жеткілікті түспеуінен, тиреостатикалық препараттардың әсерінен синтезінің азаюы. Тиреоэктомиядан кейін болатын гипотиреоздардың себебін қазіргі кезде аутоагрессия ретінде қарастырады. Хирургиялық вмешательствадан кейін қанға тіндік беолктар түседі. Олар антиген болып табылады. Соған қарсы организмде антиденелердің қанда титрі жоғарлайды. Қалқанша гормондардың жеткіліксіздігінен барлық алмасулардың бұзылысна әкеледі.

Гипотиреозда – ең бірінші симптом естудің бұзылуы болады. Науқастар отоларингологқа көрінеді, естудің төмендеуі есту түтігінде ісіктің болуына байланысты. Мұрынмен тыныс алуы қиындайды. Дауыс желбезектерінің қалыңдауы, тілдің пастозды болуы. Жүрек тамыр жүйесі жағынан – жүрек қызыметінің төмендеуі, миокардтың жиырылу қабілеті азаяды. Қан ағу жылдамдығы азаяды. Терісі боз, мұздай. ЭКГ-да брадикардия R, P тісшелердің амплитудасы төмен. Бүйрек қызметінің бұзылуы – бүйректе қан ағу жылдамдығы азаяды. Шумақшалық фильтрация төмендеген. Зәрде әлсіз протеинурия. Ренинальдостерон секрециясы бұзылмаған. Организмде су мен Nа жиналып ісіну пайда болады.

Клиникалы көрінісі Ауру әдетте жай дамиды. қ. Жалпы әлсіздікке, күндіз ұйқышылдыққа, түнде ұйқының бұзылуына, апатияга, беттің және аяқ -қолдың ісінуіне, салмақ қосуына, шаштың түсуіне, терінің құрғақтығына, бұлшықеттік ауырсынуға, естің төмендеуіне, либидоның төмендеуіне немесе мүлдем жоғалуына, еркектерде потенцияның импотенцияға дейін төмендеуіне, әйелдерде менсттральді циклдің өзгерісіне, бедеулікке әкеледі. Бел аймағындағы қатты ауырсыну болуы мүмкін.

– ұйқышылдық, әлсіздік, айналаға қызығушылық жоқ, есте сақтаудың төмендеуі, парестезия жиі болады, атаксия сирек кездеседі. Нистагм және шеткі нервтің зақымдалуы, психиканың бұзылуы жиі кездеседі, депрессия, галлюцинация, сипатты болады. Ерлерде қан сарысуында тестостерон азаяды. Әйелдерде меноррагия, безеулік немесе екіншілік аменорея. Қанда гипохромды анемия, салыстырмалы лимфоцитоз, эозинофилия, сирек моноцитоз ЭТЖ жоғарлайды. Ең негізгі белгісі гиперхолестеринемия кейде 20, 7 -26 мкмоль/л, дене қызуы төмен. Гипотиреоидты кома ОНЖ-ның тежелуімен туындайды. Терең сіңір рефлекстерінің толық төмендеуі, альвеолярлы гиповентиляция дамып көмір қышқылының ұсталуы болады. Церебральды гипоксия шақырады. Кома – брадикардиямен, артериалды гипотониямен сипатталады. Тегіс бұлшық еттердің атониясы, жедел зәр тоқтауы ішек жүрмей қалуы. Гипогликемия жиі дамиды. Гипотиреозда

ДИАГНОЗ – салыстырмалы диагнозы – біріншілік және екіншілік гипотиреоз диагностикасында ТТГ секрециясын білу, гормон енгізгенге дейін қалқанша безінің радиоактивті йодты жұтуын тексеру, балаларда туа пайда болады. Гипотиреозды анықтау қиын, оларда гипотиреоз дәрежесі әртүрлі. Туа пайда болған гипотиреоз балаларда – тынысының қиындауы, цианоз, гипербилирубинемия және сарғаю, жаңа туылғандардың 50%інде кіндік жарығы бар балаларда гипотиреоз анықталады. Қанда ТТГ жоғары болады.

ЕМДЕУ. Тиреоидты гормон препараттары беріледі. а) тиреоидин, б) трийодтиронин, в) тироксин, г) тиреокомб 1 таб. 70 мкг, 10 мкг. , д) тиреотом 10 мкг лютиронин және 40 мкг левотироксин құрамында тиреоидты жетіспеушілігінде ауырлық дәрежесіне қарай тиреоидты гормондардардың бастапқы дозаларын тағайындайды. Ересектерде мөлшерін әдетте аздан бастайды, эутиреоидты жағдайды тұрақты сақтап тұру үшін, өйткені зат алмасу процесін жедел жоғарылатып, нәтижесінде стенокардия, аритмия, жүрек жетіспеушілігіне әкеледі. Тиреоидты гормондарды үлкен жастағы адамдарда мөлшерін абайлап тағайындаған жөн. Толық әсер беру үшін Т 3 ке 2 - 2, 5 апта, Т 4 ке 6 апта қажет.

Гипотиреоз емін таңдағанда L-тироксинның тәуліктік дозасы ересектерде 1, 7 мкг/кг, ал баладарда 4 мкг/кг дейін беріледі. Тиреоидты гормондармен созылмалы түрде мөлшерден тыс қабылдау адам организмінде қан-тамыр жүйесіне, сонымен қатар остеопорзға алып келеді. Тиреоидты гормондар остеокласттардың қизметін стимулдейді. Сонымен қатар тиреоидты гормондардың көп мөлшері ішекте кальций сіңірілуін тежейді. Сондықтан гипотиреозы бар науқастарды стационарда тексеріліп, лабораториялық зерттеулер нәтижесінде ем тағайындалады.

Гипотиреоидты команың емі. Гипотиреоидты кома жедел түрде арнайы көмек көрсететін жағдай болып саналады. Жедел госпитализация жасалған соң науқас тамырынан қан алып ТТГ, Т 3 , Т 4, кортизол деңгейін анықтайды. Оның қорытындысын күтпейақ емдеуге көшеді. адекватты мөлшерде тироидты гормондар енгізеді. Глюкокортикоидтарды қолдану. Гиповентиляциямен және гиперкапниямен күрес. Ілеспелі инфекциялық және т. б. аурулармен комаға алып келетін ауруларды емдеу.

Соңғы күндері тәуліктік дозаны 50 -100 мкг. дейін төмендейді. Осының салдарынан жүрек соғу жиілігі жоғарылайды. Дене қызуы АҚ жоғары. Бір мезгілде емнің нәтижесі тәулік ішінде қан сарысуында ТТГ төмендейді, ал тироксин деңгейі керісінше нормаға дейін жоғарылайды. Бұрынғы кездері күре тамырға тирйодтиронин 25 -50 мг. енгізеді. Бірақ тирйодтиронин ауыр жүрек тамыр жүйесінің асқынуына әкелетіндіктен қазіргі кезде оның шығарылуы тоқтатылған.

Тиреоидты гормондардың күре тамырға енгізілуін қамтамасыз етілуі қажет. Өйткені: гипотиреоидты кома асқазан ішек жолдарының сіңірілу қызметінің бұзылуымен, атониямен қосарланып келеді. Гипотиреоидты команың симптоматикалық емі гипоксияны жоюға, су электролит алмасудың бұзылуына, жүрек-тамыр жетіспеушілігіне қарсы, гипотермияға, жиі кездесетін гипогликемияға қарсы жою үшін күрес жүргізеді. Гипоксияны жою үшін жасанды өкпе вентиляциясын жасау. Осындай мақсатпен анемияны жою үшін қан және эритроцитарлы масса құю қажет. Гипотиреоиды кома кезінде инфузионды емді аса сақтықпен жүргізу қажет.

Жемсау (зоб) ауруы — бұл қалқанша безінің зораюынан пайда болатын тамақтағы ісік немесе түйін. Көп жағдайда зоб диетада, аста йодтың жетіспеушілігінен пайда болады Жүкті әйелдің организмінде йодтың жетіспеушілігі баланың өлі тууына немесе ақыл-есі кем, мылқау боп тууына себепші болуы мүмкін. Мұндай жағдай анасы жемсау боп ауырмаса да болуы мүмкін. Зоб пен кретинизм ауруы көбіне жердің қойнау қабатында, су мен аста йод құрамы аз болып келетін таулы аймақтарда жиі кездеседі. Таулы аймақ тұрғындары үнемі бір азықпен, мәселен, маниока сияқты организмді зоб ауруына шалдықтыруға бейім тағамдармен көп тамақтанбауы қажет.

Жаңа туған сәбидің тироксиндік белсенділігі күшті болады, яғни физиологиялық гипертиреоз байқалады. Мұндай қалып 2 аптаға дейін сақталып, содан соң біртіндеп азая бастайды да, 6 жастан соң ересек адамның қалқанша безінің белсенділігіндей болады. Бұл организмнің қажеттілігін және күшті өсуін қамтамасыз етеді. Алғашқы жылдардағы стероидтық гормондардың секрециясы жоғары болғандықтан, балалардың қалқанша безінің мөлшері де үлкен болады. Қалқанша безінің гормондарының құрамында йод бар. Мысалы, тироксиннің 65% йод. Сондықтан организмге йод жетіспегенде бездің гипосекрециясы байқалады. Ал пайда болған ауруды эндемиялы зоб деп атайды (грек. эндемос - жергілікті).

Эндемия деп атау себебі ауру белгілі бір жердің маңайында, топырағында йод жеткіліксіз жерлерде пайда болады. Мұндай жердегі түрғындардың қалқанша безі үлкейіп, оның қызметі төмендейді. Қазақстан топырағының кей жерлерінде йод жеткіліксіз. Сондықтан біздің ел де сол елдердің қатарына қосылады. Бұл ауру топырақта йодтың жетіспеуіне байланысты болғанымен, оның пайда болуында басқа да себептер бар.

Қуатты тағамдармен тамақтанатын балаларда бұл ауру кездеспейді. Йодтың жеткілікті болуына астың құрамындағы витаминдердің, тұрмыс жағдайларының, тазалықтың маңызы зор. Бұған қоса, сыртқы ортадағы фтор, кобальт микроэлементтерінің маңызы да бар екені анықталды. Ғалымдардың зерттеуі бойынша эндемиялық зоб ауруының алғашқы жеңіл түрлерінің өзінде бұл науқасқа байланысты жүрек-қан тамырлар кемшілігі, жүйке жүйесінің кемшілігі және зат алмасуының өзгеретіні анықталды.

Бұл ауруды емдеуде маңызды орынды профилактикаға, яғни аурудың алдын алу жұмыс тарына көп көңіл бөлінеді. Жалпылай профилактика арқылы балалардың зоб ауруын 20 -30 есе азайтуға болады. Эндемиялық зобтың пайда болуына жүқпалы аурулар жиі себеп болады. Инфекция өзінің тікелей әсеріне қоса, қалқанша безіне орталық жүйке жүйесі арқылы әсер етеді. Себебі барлық инфекция ең алдымен орталық жүйке жүйесін уландырады, оның қызметін өзгертеді, ал жүйке жүйесінің өзгерісі тікелей қалқанша безінің ауруын тудырады. Сондықтан мектепке дейінгі балалармен, бастауыш сынып оқушыларымен тәрбие жұмыс тарында оларды жүқпалы аурудан сақтауға көбірек көңіл аудару керек.

Гипертиреоз немесе – Тиреотоксикоз қалқанша без гормондарының шамадан тыс көп өндірілуімен сипатталатын ауру. Бұл ауруды , сондай-ақ, қалқанша бездің гиперфункциясы деп те атайды.

Коды по МКБ 10: Е 05. 0 Диффузды тиреотоксикалық зоб. Е 05. 1 Тиреотоксикоз токсикалық бір түйінді зоб. Е 05. 2 Тиреотоксикоз токсикалық көп түйінді зоб Е 05. 3 Тиреотоксикоз тіндердің тиреоидті эктопиясы Е 05. 4 Жасанды тиретоксикоз. Е 05. 5 Тиреоидті криз немесе кома. Е 05. 8 Другие формы тиреотоксикоздың басқа түрлері. Е 05. 9 Анықталмаған тиреотоксикоз. Е 06. 2 Созылмалы тиреоидит тиреотоксикозға айналуымен

Этиологиясы -Тұқым қуалаушылық; -Жүйке-жүйесінің күйзелісі; -Интоксикация; -Аутоиммунды аурулар (диффуздытоксикалық жемсау; -Гипофиз аурулары; -Гипотиреоздың емінде тиреоидты гормондарды шамадан тыс қолданғанда; -ас тұзын шамадан тыс пайдалану.

Гипотиреоз балаларда-47%, гипертиреоз-3%, қалыптыда-50%

ЖҚЖ 1. Постоянная (реже пароксизмальная) синусовая тахикардия 2. Недостаточность кровообращения по правожелудочковому типу 3. Пароксизмальная (реже постоянная) мерцательная аритмия (МА) 4. Увеличение величины пульсового давления 5. Миокардиодистрофия 6. Экстрасистолия 7. Преимущественно систолическая АГ

Ауыр жағдайда – тиреотоксикалық психоз Қозудың жоғарылауы Рефлекстердің жоғары болуы Тез дамитын шаршағыштық Ұйқының бұзылуы Жылауыштық, мазасыздық

Тиреотоксикалық гепатоз Іштің ауырсынуы Үлкен діреті қалыпты емес бүйрек үсті безінің жетіспеушілігі Анабездің дисфункциясы, аменореяға дейін Глюкоза толеранттықтың бұзылысы.

Симптом Мари, симптом телеграфного столба Қайталамалы транзиторлы параличтер мен парездер Проксимальды бұлшық ет атрофиясы Үдейе түсетін әлсіздік

Қалқанша безінің көлеміне байланысты жіктелісі(Николаев О. В 1955) 0 сатысы – ҚБ пальпацияланбайды І сатысы – палпацияда мойыналды бөлігінің ұлғаюы анықталады. ІІ сатысы – бүйір бөліктері ұлғаяды. ІІІ сатысы – визуальды ҚБ ұлғаюы анықталады(“жуан мойын”) IV сатысы – ҚБ айқын ұлғаюы V сатысы – үлкен көлемді зоб.

Негізгі зерттеу әдістері Қанның жалпы анализі (6 параметр). Зәрдің жалпы анализі. Қандағы глюкоза денгейі – Қанның биохимиялық анализі(креатинин, АЛТ, АСТ, билирубин, натрий, калий, холестерин) - Қалқанша безінің УДЗ-сі - Қандағы тиреотропті гормоны (ТТГ) -Қандағы Т 4 и Т 3. - АТ к ТПО, АТ к ТГ, АТ к р ТТГ анықтау

Қосымша зерттеу әдістері - Пункциялық биопсия (ТАБ) – цитологиялық зерттеу (Обырды анықтау). - ЭКГ -ҚБ Сцинтиграфиясы (по показаниям) Эхокардиография. Құрсақ қуысы ағзаларын УДЗ. кардиологтің кенесі. невропатологтің кенесі. Гематологтің кенесі. Хирургтің кенесі Генекологтің кенесі гастроэнтерологтің кенесі. Онкологтің кенесі

Медикаментозды ем: Антитиреоидты дәрілер-тирозол 20 -45 мг/сут или мерказолил 30 -40 мг/сут, пропилтиоурацил 300 -400 мг/сут (йодтың артық түзілуін блоктайды). Жүкті әелдерде 1 Триместірде (пропилтиоурацил 150200 мг көп емес), 2 -3 триместірде тиамазол ( 15 -20 мг көп емес). Тиреостатикалық емнің ұзақтығы 12 -18 ай. Б–блокаторлар -анаприлин 40 -120 мг/сут, атенолол 100 мг/сут, бисопролол 2, 5 -10 мг/сут. Кортикостероидты терапия- преднизолон 10 -15 мг немесе гидрокортизон 50 -75 мг б. е. .

Калий препараттары: панангин, аспаркам. Қозуды басу үшін-валокордин, персен. Витаминотерапия-витамин В топтарын препараттары. Радиоактивті ем-ауыр жағдайда, дәрілік емнің нәтижесі болмаған жағдайда. Хирургиялық ем-(тиреоидэктомия)-жемсаудың үлкейген өлшемдерінде, түйінді формаларында.

Госпитализацияға көрсеткіштер Жоспарлы: -Бірінші анықталған тиреотоксикоз - тиреотоксикоздың декомпенсация сатысында. Шұғыл: - Тиреотоксическалық криз және тиреотоксикалық кома.

қорытынды Тиреотоксикоз – қалқанша бездермен гормондар көп өндіруіне байланысты пайда болатын жағдай. Тиреотоксикоздың барлық түрлері арасында 90% пайызды таралған түрі, ол 2% пайыз әйелдер арасында және 0, 2% еркектер арасында кездеседі. Кейде тиреотоксикоз дәрімек ретінде. Тиреоид гормондарын көп қабылдағанда пайда болады. Тиреотоксикоз 60 -80% пайыз жағдайында таралған уытты жемсаумен негізделеді, организмге тиреоид гормондары мен дәрімектері енгенде пайда болады, уытты аденома (Пламмер ауруы), аутоиммундық тиреоидит, тіндердің тиреоид гормондарына сезімталдығы жоғары болса, жоғары қалқанша бездері функциялы бар әйелдерден туған жас нәрестелерде.