ГЕНДЕР экспрессиясының реттелуі Д РІСТІ ЖОСПАРЫ: Ә

  • Размер: 5.8 Мб
  • Автор: Оразгуль Сатимова
  • Количество слайдов: 37

Описание презентации ГЕНДЕР экспрессиясының реттелуі Д РІСТІ ЖОСПАРЫ: Ә по слайдам

ГЕНДЕР экспрессиясының реттелуі ГЕНДЕР экспрессиясының реттелуі

Д РІСТІ ЖОСПАРЫ: Ә Ң • Гендер экспрессиясы реттелуіні жалпы ң принциптері.  • Гендер экспрессиясыД РІСТІ ЖОСПАРЫ: Ә Ң • Гендер экспрессиясы реттелуіні жалпы ң принциптері. • Гендер экспрессиясы реттелуіндегі генетикалы факторларды ролі. қ ң • Прокариоттар гендері экспрессиясыны ң реттелуі. • Эукариоттар гендері экспрессиясыны ң реттелуі. • Гендер экспрессиясы реттелуіні ң ма ызы. ң

ДЕБИЕТТЕР: Ә • Б. Албертс, Д Брей, Дж. Льюис и др. Молекулярная биология клетки т. 2ДЕБИЕТТЕР: Ә • Б. Албертс, Д Брей, Дж. Льюис и др. Молекулярная биология клетки т. 2 «Мир» 1986 • Б. Льюин Гены. . , Мир « 1987» стр. 188 -220 • Н. Н. Мушкамбаров, С. Л. Кузнецов. Молекулярная биология. М. , МИА, 2003, стр. 95 -117 • И. Ф. Жимулев. Общая и молекулярная генетика. Новосибирск, 2006, стр. 149 -151 • С. Г. Инге-Вечтомов. Генетика с основами селекции М. , Высшая школа, 1989, стр. 415 -424 • В. И. Иванов, Н. В. Барышникова, Дж. С. Билева и др. Генетика под ред. В. И. Иванова. М. , 2006 г, стр. 200 —

ГЕНДЕРДІ Ң ФУНКЦИЯСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ  ЖІКТЕЛУІ: 1. Структуралы гендерде а уыздарды ,  қ қ ңГЕНДЕРДІ Ң ФУНКЦИЯСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ЖІКТЕЛУІ: 1. Структуралы гендерде а уыздарды , қ қ ң ферменттерді ж не т рлі РН -ды ң ә ү Қ ң рылымы туралы а парат болады. құ қ 2. Функциялы гендер: модуляторлы қ қ (ингибиторлар, супрессорлар, мутаторлар) ж не регуляторлар (реттеушілер, ә операторлар) деп жіктеледі, олар бас а қ гендерді ызметтерін не к шейтеді, не ң қ ү б се детеді, не іске осады немесе ә ң қ шіреді. ө

3. Конститутивтік гендер барлы уа ытта қ қ белсенді болады, жалпы ма ызы бар ң а3. Конститутивтік гендер барлы уа ытта қ қ белсенді болады, жалпы ма ызы бар ң а уыздарды синтезделуін қ ң ба ылайды. Б л гендерді қ ұ ң транскрипциясы РН -полимеразаны Қ ң промотормен байланысуына т уелді ә ж реді, ешбір реттеуші серді ажет ү ә қ етпейді. 4. Реттеуді ажет ететін гендерді функциясы қ ң та дамалы т рде ба ыланады, олар ң ү қ арнайы заттарды т зілуін амтамасыз ң ү қ етеді.

Регулятор - гендерді  ызметі: ң қ • Гендер экспрессиясын реттейтін негізгі фактор- олар регуляторлы Регулятор — гендерді ызметі: ң қ • Гендер экспрессиясын реттейтін негізгі фактор- олар регуляторлы ызмет қ қ ат аратын гендер. қ • Олар зіні реттеуші ызметін арнайы ө ң қ а уыздарды т зуі ар ылы іске асырады. қ ү қ • Реттеуші а уыздар оператормен қ байланысып, РН полимеразаны Қ промотормен осады немесе РН қ Қ полимеразаны промотормен ң байланысуына кедергі жасайды.

Генетикалы емес реттеуші қ факторлар: Эффекторлар.  Оларды екіге б леді: ө  1. индукторлар Генетикалы емес реттеуші қ факторлар: Эффекторлар. Оларды екіге б леді: ө 1. индукторлар транскрипцияны осатындар; қ 2. корепрессорлар транскрипция а ғ кедергі болатындар.

ОПЕРОННЫҢ МОДЕЛІ:  • Оперон-бір биохимиялық тізбектес реакцияларға қатысатын ақуыздар тобының синтезделуін бақылайтын,  тығыз байланысқанОПЕРОННЫҢ МОДЕЛІ: • Оперон-бір биохимиялық тізбектес реакцияларға қатысатын ақуыздар тобының синтезделуін бақылайтын, тығыз байланысқан промотор, оператор және структуралық гендер қатары. Мысалы, лактозаны ыдыратуға қатысатын β -галактозидаза, пермеаза және ацетилтрансфераза ақуыз-ферменттердің түзілуін бақылайтын оперон(Ф. Жакоб, және Ж. МОНО, 1961). • 2 — ген-регулятор; 3 -промотор; 4 -оператор; 5 – РНҚ полимераза; 6 -арнайы ақуыз; 7 -индуктор. >>

Реттеуші а уыздарды т рлері: қ ң ү 1. Реттеуші а уыз қ оператормен байланысса РНРеттеуші а уыздарды т рлері: қ ң ү 1. Реттеуші а уыз қ оператормен байланысса РН Қ полимераза промотормен осыла алмайды, қ транскрипция ж рмейді. ү М ндай а уызды ұ қ репрессор , ал реттелуді т рін ң ү негативті дейді.

Индуцибелдік оперон Индуцибелдік оперон

Репрессибелдік оперон Репрессибелдік оперон

2. Егер РНҚ – полимераза өздігінен промоторға байланыса алмаса,  белсенділеуші ақуыз оның промоторға байланысуына мүмкіндік2. Егер РНҚ – полимераза өздігінен промоторға байланыса алмаса, белсенділеуші ақуыз оның промоторға байланысуына мүмкіндік жасап, транскрипцияны іске қосады. Мұндай ақуызды апоиндуктор (активатор), ал реттелудің түрін позитивті дейді.

2. Егер РНҚ – полимераза өздігінен промоторға  байланыса алмаса,  белсенділеуші ақуыз оның промоторға байланысуына2. Егер РНҚ – полимераза өздігінен промоторға байланыса алмаса, белсенділеуші ақуыз оның промоторға байланысуына мүмкіндік жасап, транскрипцияны іске қосады. Мұндай ақуызды апоиндуктор (активатор), ал реттелудің түрін позитивті дейді.

ОПЕРОННЫ Т РЛЕРІ: Ң Ү 1. Индуцибелдік оперон  (негативті реттелу) жасушада ыдырататын субстрат(индуктор) болса, ОПЕРОННЫ Т РЛЕРІ: Ң Ү 1. Индуцибелдік оперон (негативті реттелу) жасушада ыдырататын субстрат(индуктор) болса, ақуыз-репрессор онымен байланысады, транскрипция жүреді. Оперон іске қосылады, транскрипция жүреді. • Егер индуктор болмаса, ақуыз-репрессор оператормен байланысады, РНҚ-полиме раза транскрипция жүргізе алмайды. Оперон өшіріледі, танскрипция жүрмейді.

2. Репресибелдік оперон (позитивті реттелу)   ақырғы ыдырау өнімдері ақуыз-репрессормен(ап оиндуктормен) байланысады, РНҚ-полимераза промотормен қосылады,2. Репресибелдік оперон (позитивті реттелу) ақырғы ыдырау өнімдері ақуыз-репрессормен(ап оиндуктормен) байланысады, РНҚ-полимераза промотормен қосылады, транскрипция жүреді. Оперон іске қосылады. Егер ақырғы ыдырау өнімдері азайса, апоиндуктордың белсенділігі азаяды, РНҚ-полимераза промотормен байланыса алмайды, транскрипция тоқтайды. Оперон өшіріледі.

 Негативті реттелу (индуцибельдік оперон) Негативті реттелу (индуцибельдік оперон)

     Негативті реттелу (репрессибельдік оперон) Негативті реттелу (репрессибельдік оперон)

 Позитивті реттелу (индуцибельдік оперон) Позитивті реттелу (индуцибельдік оперон)

Позитивті реттелу (репрессибельдік оперон) Позитивті реттелу (репрессибельдік оперон)

Лактозалы оперон экспрессиясыны қ ң реттелуі (индуцибелдік, негативті реттелуді  ң мысалы ретінде) Лактозалы оперон экспрессиясыны қ ң реттелуі (индуцибелдік, негативті реттелуді ң мысалы ретінде)

ТРИПТОФАН ОПЕРОНЫ(репрессибелдік  оперон, позитивті реттелу) ТРИПТОФАН ОПЕРОНЫ(репрессибелдік оперон, позитивті реттелу)

Триптофанны  сері: ң ә • Егер жасушаны тіршілік ортасында ң триптофан аса к п болса,Триптофанны сері: ң ә • Егер жасушаны тіршілік ортасында ң триптофан аса к п болса, ө РН -полимеразаны он молекуласыны Қ ң ң тек біреуі ана аттенюаторлы барьерден ғ қ теді ж не структуралы гендер ө ә қ транскрипциялана бастайды. • Егер жасушаны тіршілік ортасында ң триптофан жетіспесе, РН -полимеразаны Қ ң аттенюаторлы барьерден тетін қ ө молекулалар саны лде айда артады. ә қ

Эукариоттар гендері экспрессиясыны реттелу ң т рлері: ү  1.  А заны  орша анЭукариоттар гендері экспрессиясыны реттелу ң т рлері: ү 1. А заны орша ан орта згерістеріне ғ ң қ ғ ө бейімделуін олдайтын қ уа ытша қ реттелу; 2. Жасушаларды дифференциялануын ң ж не м шелер мен лпаларда ы ә ү ұ ғ а уыздар рамыны рт рлілігін қ құ ң ә ү аны тайтын қ т ра ты, за а ұ ққ созылатын реттелу.

 Реттелуді екі т рі де генетикалы ң ү қ а паратты іске асырылуы кезіндегі Реттелуді екі т рі де генетикалы ң ү қ а паратты іске асырылуы кезіндегі қ ң т рлі де гейлерде бай алады: ү ң қ гендік, транскрипциялы , қ посттранскрипциялы , қ трансляциялы ж не қ ә посттрансляциялы. қ

ЭУКАРИОТТАР гендері экспрессиясыны реттелуі: ң ЭУКАРИОТТАР гендері экспрессиясыны реттелуі: ң

Гендік немесе претранскрипциялы де гей: қ ң • Б л де гейдегі реттеу на ты ұГендік немесе претранскрипциялы де гей: қ ң • Б л де гейдегі реттеу на ты ұ ң қ гендерді к шірмелер саныны ң ө ң згеруі ар ылы ж реді. Гаплоидты ө қ ү қ жиынты та ы бір ген тек бір қ ғ а уызды т зілуіне жауап береді. қ ң ү • Сонымен атар, на ты генні бірнеше қ қ ң к шірмелері болуы м мкін. ө ү К шірмелер саныны згеруі, ө ң ө жасушада ы рылымды немесе ғ құ қ модуляторлы а уыздар саныны қ қ ң згеруіне келуі м мкін. ө ә ү

 • М ндай згерістерді ұ ө ң н тижесінде онтогенезді  ә ң алыпты а • М ндай згерістерді ұ ө ң н тижесінде онтогенезді ә ң алыпты а ыны згереді. қ ғ ө • Гендік де гейдегі реттелуді б затын ң ұ мутациялар а уызды т зілуін қ ң ү то татады немесе згертеді, ол қ ө ры а, эмбрион а, жатырда ы ұ ққ ғ ғ бала а атерлер ту ызады. ғ қ ғ

Транскрипция де гейің н дегі реттеу  Б л де гей ұ ң э укариоттар гендеріТранскрипция де гейің н дегі реттеу Б л де гей ұ ң э укариоттар гендері экспрессиясы реттелуіндегі негізгі де гей. Транскрипцияны эукариоттарда ы ң ң ғ реттелуі регулятор гендерді атысуымен ана ң қ ғ емес, хроматинні ң конденсациясы-деконденсациясы ар ылы да қ ж руі м мкін. ү ү Генетикалы материал активтелінгенде қ хроматин деконденсацияланады. Эухроматин т гел транскрипцияланбайды. детте, ү Ә с т оректілер геномыны бес пайыздан кемі ү қ ң транскрипцияланады. Сонды тан, қ транскрипцияны ба ылауды (реттеуді ) қ ң ң инициация, элонгация, терминация сатыларында бас а да жолдары бар. қ

 Гендерді  осылуы мен шірілуіне , ң қ ө оларды конденсациялануы мен ң деконденсациялануына гендерді Гендерді осылуы мен шірілуіне , ң қ ө оларды конденсациялануы мен ң деконденсациялануына гендерді ң орналасуын згертетін хромосомды ө қ айта рылымдар сер етеді. қ құ ә Транскрипцияны реттеуді жеке ң т рі ретінде гормондармен реттелуін ү алу а болады, б л кезде гендер ғ ұ сырт ы стимул а жауап ретінде іске қ ғ осылады. қ

Процессинг де гейіндегі реттелуң • Б л де гейде ж ретін альтернативті ұ ң ү сплайсингПроцессинг де гейіндегі реттелуң • Б л де гейде ж ретін альтернативті ұ ң ү сплайсинг феномені экзондарды осып-тігу реті рт рлі болуыны қ ә ү ң н тижесі. Бір гендегі нуклеотидтерді ә ң атарынан бірдей амин ыш ылдарынан қ қ қ т ратын рт рлі а уыздар алынады. ұ ә ү қ Осылайша, эукариоттарды рт рлі ң ә ү тіршілік кезе дерінде генетикалы ң қ материалды экономды олдану принципі қ бай алады. қ

Посттранскрипциялы (а-РН қ Қ тасымалдау) де гей: ң • Пре- м. РН жартысына жуы ы ҚПосттранскрипциялы (а-РН қ Қ тасымалдау) де гей: ң • Пре- м. РН жартысына жуы ы Қ ғ ядродан шы пай т рып ыдырайды. қ ұ М мкін, а-РН -ына пісіп жетіле ү Қ алмайтын транскрипттер жойылады. • Генні интрондарын олдан алып ң қ тастап, ядро а енгізсе, оны ғ ң транскрипттері цитоплазма а ғ шы пай, ядрода алатыны қ қ аны талды. қ

Трансляция де гейіндегі ң реттеу:   Рибосомада ж ретін трансляция а арнайы м. РН Трансляция де гейіндегі ң реттеу: Рибосомада ж ретін трансляция а арнайы м. РН ү ғ Қ с рыптап алу. Трансляция кезінде ұ т. РН -синтетазаны та дамалы белсенділігі ж не Қ ң ң ә гормондармен реттеу сері бай ал ан. ә қ ғ Трансляция де гейіндегі реттелуді б зылуына ң ң ұ м-РН молекуласында мутация серінен Қ ә ма насыз кодонны пайда болуы, о ан йлесімді ғ ң ғ ү т-РН болмауы немесе т-РН Қ Қ концентрациясыны аз болуы келеді. М ндай ң ә ұ жа дайда полипептидтік тізбекті синтезделуі ғ ң то тайды немесе т зілу жылдамды ы қ ү ғ т мендейді. ө

Посттрансляциялы де гейдегі қ ң реттелу:  • Б л кезе де полипептидтік тізбектен рылым ұПосттрансляциялы де гейдегі қ ң реттелу: • Б л кезе де полипептидтік тізбектен рылым ұ ң құ де гейі жо ары, белсенді ызмет ат аратын ң ғ қ қ а уыздар алыптасады. Т ым уалайтын қ қ ұқ қ а парат толы ымен іске асырылады. қ ғ • Екінші, шінші ж не т ртінші рылымда ы ү ә ө құ ғ а уыздар пайда болады. Посттрансляциялы қ қ модификация а к птеген ферменттер ж не ғ ө ә синездеу процесіні а ыр ы німдері – ң қ ғ ө эффекторлар атысады, оларды жетіспеуі қ ң немесе м лдем болмауы реттелуді б зады. ү ұ

Гендер экспрессиясы реттелуіні ң медицинада ы ма ызы: ғ ң    Анасы мен Гендер экспрессиясы реттелуіні ң медицинада ы ма ызы: ғ ң Анасы мен жатырда ы баласы арасында ы ғ ғ гормондар ж не иммунды атынасты ма ызы ә қ қ ң ң зор. Екі абат йелдегі гормон ж не иммунды қ ә ә қ згерістер жатырда ы баланы ж йке, иммунды ө ғ ң ү қ ж не эндокриндік ж йелеріні алыптасуына, ә ү ң қ дамуына реттеуші ж йелеріне сер етеді. Т рлі ү ә ү туа біткен а аулар мен кемтарлы тар а келеді. қ қ ғ ә Мысалы, диабеттік эмбриопатия, анасы мен жатырда ы бала арасында ы АВО- ж йесі ғ ғ ү бойынша ж не ә Rh — фактор бойынша конфликт.

ортынды а идалар: Қ қ ғ • Реттеуші а уызды синтезделуіне жауап қ ң беретін-ген-регуляторлар геномныортынды а идалар: Қ қ ғ • Реттеуші а уызды синтезделуіне жауап қ ң беретін-ген-регуляторлар геномны гендер ң активтілігін реттейтін ма ызды факторына ң жатады. • Гендер экспрессиясын реттеуді екі т рі белгілі: ң ү негативті- ген-регуляторды репрессор – ң а уызын синтездеуі ар ылы; позитивті- қ қ апоиндукторлар-активаторлар к мегімен іске ө асырылады. • Гендер экспрессиясын ретеуге генетикалы емес қ факторлар-эффекторлар да атысады: қ индукторлар ж не корепрессорлар. ә

 • Прокариоттарда гендер экспрессиясын реттеу оперонды модель бойынша қ ж реді(Ф. Жакоб ж не Ж. • Прокариоттарда гендер экспрессиясын реттеу оперонды модель бойынша қ ж реді(Ф. Жакоб ж не Ж. Моно, 1961 ). ү ә Бір биохимиялы тізбектес реакция а қ ғ атысатын ферменттер полицистронды қ т рде синтезделеді. ү • Эукариоттар гендер і экспрессиясыны ң реттелуі те к рделі, к п де гейлі ө ү ө ң болады: гендік, транскрипциялы , қ посттранскрипциялы , трансляциялы , қ қ поосттрансляциялы. Транскриптондар қ моноцистронды.

Ба ылау с ра тары: қ ұ қ • Триптофан опероныны  ң сызба-н с асынБа ылау с ра тары: қ ұ қ • Триптофан опероныны ң сызба-н с асын т сіндірі із. ұ қ ү ң • Лактозалы оперон ж мысыны қ ұ ң айырмашылы ы. ғ