аза стан – Ре сей Медициналы УниверситетіҚ қ

  • Размер: 301.1 Кб
  • Автор: Салтанат Назарова
  • Количество слайдов: 22

Описание презентации аза стан – Ре сей Медициналы УниверситетіҚ қ по слайдам

аза стан – Ре сей Медициналы УниверситетіҚ қ қ Профилактикалы медицина курсы қ “Экология”п ні әаза стан – Ре сей Медициналы УниверситетіҚ қ қ Профилактикалы медицина курсы қ “Экология”п ні ә Лектор. Рыскулова А. Р. Д рісті та ырыбы: “Атмо сфераны экологиялы ә ң қ м селелері. Атмо сфералы ауаны ластануыны ә қ ң ң адам денсаулы ына ж не мір с руіне сері”. ғ ә ө ү ә

 Атмосфералы ауа ластануыны  орша ан орта факторы қ ң қ ғ ретіндегі гигиеналы ма Атмосфералы ауа ластануыны орша ан орта факторы қ ң қ ғ ретіндегі гигиеналы ма ызы, оны халы денсаулы ына қ ң ң қ ғ сері ә Ауылды аудандарда ы ауаны ластау к здері қ ғ ө Таби и ластау к здері ғ ө аза станны осы заман ы алаларыны ауа бассейін Қ қ ң ғ қ ң ерекшеліктері

Атмосфералы ауа ластануыны  орша ан орта факторы қ ң қ ғ ретіндегі гигиеналы ма ызы,Атмосфералы ауа ластануыны орша ан орта факторы қ ң қ ғ ретіндегі гигиеналы ма ызы, оны халы денсаулы ына сері қ ң ң қ ғ ә Атмосфера – Жерді газ т різді абы ы. ң ә қ ғ Ауа бассейні – Жерді белгілі бір б лігі стіндегі атмосфераны б лігі. ң ө ү ң ө Ауаны ластануына байланысы елді мекендерді ауа бассейні туралы ң ң гіме оз алады. әң қ ғ Атмосфералы ауаны ластануы қ ң екі лкен топ а б лінеді: фонды ж не ү қ ө қ ә антропогендік. Фонды ластану қ – елді мекендерден, алалардан ж не нерк сіпті қ ә ө ә объектілерден алыс жерлердегі рт рлі оспаларды (газдар, ша дар, ә ү қ ң ң химиялы заттар) шо ырлануы елді мекендерге арнал ан ШРЕК-тен қ ғ ғ лде айда аз (2 -3 есе ж не одан жо ары) атмосфералы ауа сапасыны ә қ ә ғ қ ң к йі. ү Б л ластанулар негізінен таби и рдістерді н тижесінде пайда болады ұ ғ ү ң ә (те іздерден, м хиттардан, к лдерден, шы атын буланулардан, ң ұ ө ғ жанартаулар атылуынан, таби атта болып т ратын циклондар мен ғ ұ антициклондардан, биохимиялы шет айма тарынан, таби и радияциялы қ қ ғ қ фоннан).

  аза станда фонды  ластанулар жерлерді Қ қ қ бей-берекет игеруден ж не Арал аза станда фонды ластанулар жерлерді Қ қ қ бей-берекет игеруден ж не Арал те ізі суыны ә ң ң азайып, р ай бастауынан пайда болады. Осыны құ ғ ң барлы ы, нерк сібі жо ж не адамдар ғ ө ә қ ә мекендемейтін аудандар а да атмосфералы ғ қ ластануларды таралуы м мкін екендігін к рсетеді. ң ү ө Сонымен, адам ызметіні салдарынан фонды қ ң қ ластанулар т ра ты т рде алыптаспауы м мкін, ұ қ ү біра ол алалар мен ндірістік аума тар а да қ қ ө қ ғ ара анда біршама аз (бірнеше рет). қ ғ Медициналы экология немесе адам экологиясы қ т р ысынан келсек, атмосфералы ауаны ұ ғ қ ң антропогендік ластануыны м ні біршама зор. ң ә

  Атмосфералы  бассейінді антропогендік қ ластанулар – адамны  шаруашылы  ызметі ң қ Атмосфералы бассейінді антропогендік қ ластанулар – адамны шаруашылы ызметі ң қ қ н тижесінде нерк сіптік, энергетикалы , ә ө ә қ транспортты ж не ауылшаруашылы к здерінен қ ә қ ө зиянды шы арындылрдан бол ан, атмосфера ғ ғ сапасыны згерулері. ң ө Елді мекендерді ауа бассейніні атмосфералы ң ң қ ласатнуларыны тигізетін серлері атмосфералы ң ә қ ауа сапасыны нашарлауы ар ылы білінеді, ал ол ң қ орша ан ортаны бас а объектілеріні (топыра , қ ғ ң қ сімдік) сапасы нашарлауына ы пал жасауы ж не ө қ ә т р ындар денсаулы ыны к йіне кері сер етуі ұ ғ ғ ң ү ә ы тимал. қ

  Атмосфералы ауа ластануыны т р ындар қ ң ұ ғ денсаулы ына сері. ғ Атмосфералы ауа ластануыны т р ындар қ ң ұ ғ денсаулы ына сері. ғ ә Жер бетіндегі халы ты денсаулы ына сер ететін негізгі қ ң ғ ә факторды бірі – атмосфералы ауаны тазалы ы болып ң қ ң ғ саналады. Е таза ауа – м хиттар стіндегілері. М хит ң ұ ү ұ стіндегілеріне ара анда ауылды елді мекендерді ауа ү қ ғ қ ң бассейніндегі ша т різді ж негаз секілді оспалар ң ә ә қ м лшерден 10 есе, орташа алаларда ы м лшері-35 есе, ө қ ғ ө ал нерк сіптік орталы тарда – 150 есе к п. ө ә қ ө Метеорологиялы жа дайлар ала стіндегі ауаны қ ғ қ ү ң желденбей тынып т руына сер ететін кезде ұ ә атмосфераны ластануы адамдар а аса ауыр тиеді. ң ғ

 Ауаны ластайтын газ оспалары кейде сол газдарды қ ң зінен де ауіптірек,  йткені оларды Ауаны ластайтын газ оспалары кейде сол газдарды қ ң зінен де ауіптірек, йткені оларды зара атынастары ө қ ө ң ө қ барысында жа а заттарды т зілуі м мкін. Осындай ң ң ү ү белсенді жа а затты пайда болуыны лгісі – ауада ы ң ң ң ү ғ т тін ысы. ү Т ман мен те са ал ы ан атты заттарды ауада шып ұ ө ұ қ қ қ ғ қ ң ұ ж рген са т йіршіктері осы т тін ысын тудырады. Улы ү ұ қ ү ү т манны е ірі апаты 1952 жылы Лондонда бол ан еді. ұ ң ң ғ Температураны т мендеуі мен желді м лдем жо ты ына ң ө ң ү қ ғ байланысты Лондон 5 к н бойы т ман а оранды. Сол ү ұ ғ уа ыт ішінде 1000 а жа ын адам ырылды. 10000 адам қ ғ қ қ атты ауырды. Осындай лгідегі т тінді т манды қ ү ү ұ лондонды немесе ыс ы т тінді т ман деп атайды. қ қ қ ү ұ

 Ыс тыныс жолдарын бітеп, созылмалы ауруларды  тууына себепкер болады ң ж не канцерогендік аурулар Ыс тыныс жолдарын бітеп, созылмалы ауруларды тууына себепкер болады ң ж не канцерогендік аурулар тасымалдаушысына айналады. ә Асбестік ша созылмалы сабестоз ауруына шыратады ж не ауіпті ісіктерді ң ұ ә қ ң пайда болуына сер етеді. Ж мыс істеушілерді терісіне асбест талшы тары ә ұ ң қ т скен жерлерінде с йелдер пайда болада. ү ү Индустриализациялау а ж не ндіріс шы арындыларыны болуына орай ғ ә ө ғ ң атмосфералы ауада газ т різді заттар ана емес ауыр металдар да к п болады. қ ә ғ ө Хром м рын уысыны кілегей абы ыны , теріні жараларын, дерматитті ұ қ ң қ ғ ң ң тудырады. Сынаппен улану негізінен ж йке ауруларын тудырады ж не б йрек ызметтеріні ү ә ү қ ң б зылулары ар ылы сипатталады, оны стіне гонадотоксикалы ж не ұ қ ң ү қ ә мутагендік кемістіктерге рындырады. ұ Никель аса улы емес, б йрек ызметін ж не бас айналу мен демікпе ауруына ү қ ә шыратады. ұ К міс негізінен ал анда теріні , шашты ж не тырна тарды т ссізденуіне келіп ү ғ ң ң ә қ ң ү ә со ады. ғ Марганец ула ыш сері тым аз элементтерді бірі болып саналады. ғ ә ң ор асын адам организміне тыныс жолдары ж не тері ар ылы т сіп , ж йке Қ ғ ә қ ү ү ауруларына, анемия а, эритроциттер б зылуы салдарынан гемоглабин м лшері ғ ұ ө азаюына, мытша ты а ж не бедеулікке шыратады. ұ қ ққ ә ұ

Атмосфералы ауа ластанулары не н рсеге ж не алай сер қ ә ә қ ә етеді?Атмосфералы ауа ластанулары не н рсеге ж не алай сер қ ә ә қ ә етеді? Оларды мынадай лгіде топтау а болады: ү ғ 1. Е алдымен, атмосфералы ауаны нерк сіптік ластанулары ң қ ң ө ә т р ындар міріні санитарлы -т рмысты жа дайларын ұ ғ ө ң қ ұ қ ғ нашарлатады: терезе шыныларыны ша дануы п терді таби и ң ң ә ң ғ жары тануын нашарлатады; ауа ластануы мен ша дануы қ ң терезелерді, форточкаларды ашу а м мкіндік бермейді, йткені ғ ү ө й ішіні абыр алары, киімдер, жуылатын кірлер ластанады. ү ң қ ғ 2. алаларды микроклиматына ж не жары ты режиміне сері: Қ ң ә қ ң ә т мандар мен фотохимиялы смогтар пайда болуыны ұ қ ң салдарынан к нні радиациясы 30%; ультрак лгіндік радиация ү ң ү 66% дейін азаяды.

3. Таби и ж не олдан сірілетін сімдіктерге кері сер ғ ә қ ө ө ә3. Таби и ж не олдан сірілетін сімдіктерге кері сер ғ ә қ ө ө ә етеді. Газдар фотосинтез рдістерін лсіретумен тірі ү ә протоплазма а уландыр ыш серін тигізеді. ғ ғ ә Атмосфералы жауын — шашынмен бірге олар топыра а қ ққ ш гіп, сол химиялы заттар сімдіктерді тамырлы ө қ ө ң қ ж йесіне сі еді де, уландыр ыш сер етеді. ү ң ғ ә 4. Е со ында, атмосфералы ластанулар халы ң ң қ қ денсаулы ына кері сер етеді, ол кейбір ауруларды ғ ә ң к беюінде немесе суінде, созылмалы аурулар ту ө ө ө барысыны згеруінде, м гедектікке ерте шы у ж не ң ө ү ғ ә лім-жітім де гейіні жо арлауында, дене, е бек ө ң ң ғ ң абілеттілігіні нашарлауында к рінеді. қ ң ө

 Елді мекендерді атмосфералы ауасын ластайтын ң қ к здер ө  зіне т н емес Елді мекендерді атмосфералы ауасын ластайтын ң қ к здер ө зіне т н емес физикалы , химиялы ж не бологиялы Ө ә қ қ ә қ агенттерді лдебір орта а енгізілуі немесе осы ортада осы ң ә ғ агенттерді таби и орташа к пжылды де гейімен асуы ластану ң ғ ө қ ң деп аталады. о амны азіргі та да ы даму жа дайларында атмосфералы Қ ғ ң қ ң ғ ғ қ ауа ластануыны негізгі к здері мыналар болып саналады: ң ө I. нерк сіптік мекемелер Ө ә II. Жылу беруші ондыр ылар қ ғ III. К лік ө IV. Ауылды аудандарды ауа бассейнін ластау к здері қ ң ө V. Таби и ластану к здері ғ ө VI. Радиоактивтік ластану

нерк сіп орындары ( ара ж не т сті металлургия, Ө ә қ ә ү мнерк сіп орындары ( ара ж не т сті металлургия, Ө ә қ ә ү м найхимиялы нерк сіп, рлыс индустриясы) ұ қ ө ә құ ара ж не т сті металлургия. Қ ә ү нерк сіптік лас заттарды рамы Ө ә ң құ рт рлі болады. Ол ндіріс саласыны сипатына байланысты. ара ә ү ө ң Қ ж не т сті металлургия саласында тиісті металдарды (темір, ә ү ң марганец, мырыш, мыс, ор асын, хром, вандий, никель, берилий) қ ғ аэрозольдары мен оларды тоты тары ана болып оймайды, сонымен ң қ ғ қ бірге фенол, к кіртті сутегі, аммиак, бензол, фторлы осындылар ү қ секілді газ т різді заттар ж не де к птеген зиянды заттар, соны ә ә ө ң ішінде мырыш, канцерогендік осындылары – бенз(а)пирен бар қ. аза станны ара металлургиясын Қ қ ң қ гіме зегі еткенде, әң ө ара андыны металлургиялы комбинатын ж не Соколов-Сарыбай Қ ғ ң қ ә кен байыту комбинатын, т сті металлургияны ү с з еткенде – аса ірі ө Жез аз ан, Бал аш мыс орыту зауыттарын, Шымкенттік ж не қ ғ қ қ ә Лениногорлы ор асын зауыттарын, Зырьянов ор асын комбинатын, қ қ ғ скемендік титан-магний комбинатын алдымен ауыз а аламыз. Ө ғ

 М найхимиялы зауыттардан ұ қ ауа а шатын к мірсутектер, ғ ұ ө к кірт М найхимиялы зауыттардан ұ қ ауа а шатын к мірсутектер, ғ ұ ө к кірт ос тоты ы, азот ос тоты ы, к кіртсутек кездеседі. ү қ ғ ү Оларды шо ырлануы сол ластану к зінен 11 -12 км ң ғ ө ашы ты та да ШРЕК-тен артады. қ қ қ Республикада химия нерк сібі ө ә Жамбыл- аратау Қ айма ында ы фосфориттік кен орнын игеруге байланысты ғ ғ ар ынды дами бастады. Олар атмосфералы ауаны фосфор, қ қ қ фосфор тоты ы, фосфорлы сутегі, фторлы сутегі, азот ғ қ қ тоты ы оспаларымен, ша мен ластайды. Б ларды ғ қ ң ұ ң атарында Шымкент, Жамбыл фосфор зауыттары, аратау қ Қ фосфорлы жартылай шикізат зауыты сия ты алып нерк сіп қ қ ө ә орындары бар. рлыс индустриясыны к сіпорындары Құ ң ә – цемент зауыттары, асфальтбетон ж не й рлысы комбинаттары атмосфераны ә ү құ рт рлі ша мен ластайтын бірден-бір ластау к здері. ә ү ң ө

К лік (авток лік, авиация, теміржол, су атынастары)ө ө қ Автомобиль к лігі ө елді мекендердіК лік (авток лік, авиация, теміржол, су атынастары)ө ө қ Автомобиль к лігі ө елді мекендерді ауа бассейнін ластау к зі ретінде ң ө к птеген экономикалы дамы ан елдерде азір бірінші орын алады, ө қ ғ қ б л жа ынан нерк сіп пен жылыту – энергетикалы шаруашылы ы ұ ғ ө ә қ ғ артта ал ан. Б л жа дай автомобиль к лігіні ар ынды дамуыны қ ғ ұ ғ ө ң қ қ ң салдарынан болып отыр. Автомобильдер саны лемні барлы елдерінде, соны ішінде ә ң қ ң аза стан Республикасында да жедел т рде артып келеді. Сонды тан, Қ қ ү қ елді мекендерді атмосфералы ауасын санитарлы ор ау м селесін ң қ қ қ ғ ә шешу шін к п жа дайларда, бірінші кезекте, авток лік шы аратын ү ө ғ газдарды ауа ортасын ластау де гейін т мендетуге байланысты ң ң ө міндеттерде д рыс шеше білу керек. ұ o Авиация аэропорт ма айында ы жерге жа ын атмосфера абатын ң ғ қ қ ж не стратосфераны азот тоты ымен ластайды. Онда ы газдар ә ғ ғ жауын-шашын ар ылы жерге т спейді, оны стінен 1 -3 жыл бойы қ ү ң ү са талады. ша тар жиі шатын аудандарда азот тоты тарыны қ Ұ қ ұ қ ң б зуы н тижесінде озон м лшері 2002 жылы 10 -15% азаюы м мкін ұ ә ө ү деген болжам айтыл ан еді. ғ

o Темір жол к лігі ө елді мекендерді  ауа бассейнін ластау к зі ң өo Темір жол к лігі ө елді мекендерді ауа бассейнін ластау к зі ң ө ретінде б рын ы уа ытпен салыстыр анда азір ма ызын азайта ұ ғ қ ң бастады. йткені темір жолдарыны к пшілігі Ө ң ө электрлендірілген, к птеген тасымалдаулары электровоздар ө ат арады. Алайда, теміржолда лі с йы отынмен ж мыс қ ә ұ қ ұ істейтін жизильдік машиналар да бар. Олар темір жол пунктеріні , вокзалдарды , станцияларды ма айында ы елді ң ң ғ мекендерді ауасын к кіртті газбен, азот тоты ымен, ыспен ң ү ғ ластайды. o азіргі су к лігін пайдалану кеме ж ретін зендер ж не бас а Қ ө ү ө ә қ ішкі су оймаларыны жа аларына орналас ан елді мекендерде, қ ң ғ қ портты алаларда отын толы жанба ан німдерімен ауа қ қ ғ ө бассейнінластауды осымша себептеріні бірі болып отыр. ң қ ң Ша ын зендік моторлы флоттышамадан тыс жиі олдану а ғ ө қ ғ (катерлер, моторлы айы тар) байланысты су ке істіктеріне қ қ ң жа алай орналас ан елді мекендерді ауа бассейнінластау арта ғ қ ң т суде. ү

Ауылды аудандарда ы ауаны ластау к здеріқ ғ ө   Мал шаруашылы  ж неАуылды аудандарда ы ауаны ластау к здеріқ ғ ө Мал шаруашылы ж не с шаруашылы қ ә құ қ фермалары, энергетикалы ж не уатты жылу қ ә қ беретін мекемелер, пестицидтер ауылды қ аудандарда ы ауаны негізгі ластаушылары болып ғ ң отыр. Мал ж не с стайтын й-жайлардан ә құ ұ ү аммиак, к кірт сутегі ж не бас а газдар ү ә қ атмосфера а шы ып, ед уір ашы тар а таралуы ғ ғ ә қ қ ғ м мкін. Атмосфералы ауаны ластану к здеріне ү қ ң ө т ымды да ылдарды улайтын оймалар ж не ұқ қ ә осы т ымдар себілген ал аптар жатады. ұқ қ

Таби и ластау к здеріғ ө  Атмосфераны ластайтын таби и былыстар жерде де ғ құТаби и ластау к здеріғ ө Атмосфераны ластайтын таби и былыстар жерде де ғ құ болып т рады. Те із т зарыны к теріліп шуы, ұ ң ө ұ жанартауларды ат ылауы, ормандар мен далаларды ң қ ң ртенуі, топыра ты желмен шуы аэрозольдарды шы у ө қ ң ұ ң ғ тегіні негізгі к зеріне жатады. ң ө Жел эрозиясы топыра ты жо ар ы абатынан са қ ң ғ ғ қ ұ қ б лшектерді желді ріп шыруына байланысты болады, б л ө ң ү ұ ұ топыра рамын нашарлатады ж не сімдіктерді руына қ құ ә ө ң құ ы пал етеді. Желді серіне планетада жыл сайын қ ң ә атмосфера а 500 млн. тонна ша к теріледі. Ша ды борандар ғ ң ө ң Азияны , О т стік Еуропаны , Африканы , О т стік ж не ң ң ү ң ң ң ү ә Солт стік Американы , Австралияны орасан зор ү ң ң аума тарыны ор аусыз топыра тарын б зады. 1 га жерден қ ң қ ғ қ ұ 400 тонна а дейін топыра жо алуы м мкін. ғ қ ғ ү

   Атмосфераны  радиоактивті ластануың  – атмосферда таби и ж не олдан жасал Атмосфераны радиоактивті ластануың – атмосферда таби и ж не олдан жасал ан радиоактивті оспаларды ғ ә қ ғ қ ң болуы. Оларды таби и к здері – ыдырау рдісінде ң ғ ө ү атмосфера а радион ж не торий изотптарын шы аратын жер ғ ә ғ ыртысында ы уран, актиний, радионуклидтері ж не космос қ ғ ә с улелері. Космос с улелері изотоппен ж не оттегімен ә ә ә ядролы реакциялар н тижесінде же іл элементтерді қ ә ң ң радиоактивтік изотоптар атары – бериллий-7, к міртегі-14, қ ө тритий пайда болуына м мкіндік тудырады. ү рт рлі за са талатын ж не ыс а мерзімді радиоактивтік Ә ү ұ қ қ ә қ қ изотоптарды антропогендік к здері – ядролы жарылыстар, ң ө қ атом энергетекисы мен нерк сіп орындары. Ядролы ө ә қ жарылыстар кезінде пайда болатын жасалынып шы атын ғ радиоактивтік заттарды ома ты б лігі уелі стратосфера а ң қ қ ө ә ғ енеді, б дан со ауа а ымымен лкен ашы ты тар а ұ ң ғ ү қ қ қ ғ тарайды. Ядролы жарылыстарда б лінуді негізгі німдері қ ө ң ө барлы жер шары бойынша ш гілетін радионуклидтер – қ ө стронций-90, цезий-137, цирконий-98, к міртегі-14. ө

  Атмосферада  радиоактивтік заттар негізінен аэрозольдарда шо ырланады. ғ   Стратосферада радиоактивтік німдер Атмосферада радиоактивтік заттар негізінен аэрозольдарда шо ырланады. ғ Стратосферада радиоактивтік німдер 3 тен 9 жыл а ө ғ дейін, ал т менгі абаттарда – 3 ай а дейін болады. ө қ ғ Атмосфералы ластаушылар физикалы к йі қ қ ү бойынша былайша б лінеді: ө 1. Газ т різділер ә (к міртегі тоты тары, к кірт ө қ ү тоты тары, азот тоты тары, к мірсутектер) қ қ ө 2. К рделі химиялы рамыны ү қ құ ң ша ың , ол негізінен кремний ос тоты ынан, ауыр металдаран т рады. қ ғ ұ 3. Аэрозольдар – рт рлі ышы ылдар (к кіртті, ә ү қ қ ү т зды), су булары, майда ша. ұ ң

1. йымдастырыл ан шы арындылар – б лар,  ша -газ тазарту Ұ ғ ғ ұ1. йымдастырыл ан шы арындылар – б лар, ша -газ тазарту Ұ ғ ғ ұ ң ж йелерінен ткеннен кейін орталы тандырыл ан жолдар (шы ару ү ө қ ғ ғ бырлары) ар ылы атомосфералы ауа а шы арылатын құ қ қ ғ ғ шы арындылар. Оларды санитарлы ба ылау орындары ар ылы ғ қ қ қ ада алау н тижесінде о ай ж не толы тазалау ж йесінен ткізуге қ ғ ә ң ә қ ү ө (циклондар, мультициклондар, флотациялы ондыр ылар ж не қ қ ғ ә жиынты филбтрлер ж не т. б. ) болады. қ ә 2. йымдастырылма ан шы арындалыра – б л шы арындылар, Ұ ғ ғ ұ ғ герметизация ж не орталы тандырыл ан суырып шы аратын ә қ ғ ғ жабды болма анды тан, нерк сіп ала шаларыны ауасына қ ғ қ ө ә ң ң шы арылады, ал одан желмен елді мекендерді атмосфералы ғ ң қ ауасына тарайды. Шы арындыларды осы б лігі аса лас болып ғ ң ө есептелінеді, йткен ол тазалау кезе дерімен ткізілмейді ж не оны ө ң ө ә санитарлы ызметті ба ылауы да иын а т седі. қ қ ң қ қ ғ ү 3. Аралас шы ындылар – б л шы ындылар, йымдастырыл ан ж не ғ ұ ғ ә йымдастырылма ан шы ындыларда бірдей орын ал ан, ұ ғ ғ ғ нерк сіптік к сіпорында бай алатын жа дай. ө ә ә қ ғ

аза станны осы заман ы алаларыны ауа Қ қ ң ғ қ ң бассейін ерекшеліктері аза станны осы заман ы алаларыны ауа Қ қ ң ғ қ ң бассейін ерекшеліктері аза станда алаларды ауа бассейін ластауды аса ірі Қ қ қ ң ң к здері – жылу энергетика ндірістері (ЖЭО, ГРЭС) ө ө 30%дейінгі ж не автотранспорт 40 -тан 70%дейінгі шаманы ә амтиды, ал ара металлургия лесіне 24%, т сті қ қ ү ү металлургия а 10, 5%, м найхимиялы ндіріске – 15, 5%, ғ ұ қ ө рлыс а – 8, 1% ж не химиялы нерк сіпке – 1, 3% лас құ қ ә қ ө ә заттар келеді. М селен, аза станны к птеген айма тары ауа бассейніне ә Қ қ ң ө қ лас заттарды мейлінше мол шы аратын экологиялы ғ қ олайсыз ірлерге жатады: олар Алматы, скемен, қ өң Ө Лениногорск, Бал аш, Шымкент, павлодар алалары, қ қ Екібаст зды ж не аратау – Жамбыл, арашы ана , Те із ұ қ ә Қ Қ ғ қ ң м найгаз деу кешендері ж не бас алар. ұ өң ә қ

Республиканы санитарлы -эпидемиялы  ызметі ң қ қ қ абылдан ан кешенді к рсеткіштерді м ніРеспубликаны санитарлы -эпидемиялы ызметі ң қ қ қ абылдан ан кешенді к рсеткіштерді м ні бойынша қ ғ ө ң ә аза сатнны нерк сіптік алаларыны атмосфералы Қ қ ң ө ә қ ң қ ауасыны ластьану жа дайын за мерзім ішінде ң ғ ұ қ гигиеналы ба алау (“Р” кешенді к рсеткіш, М. А. Пингин): қ ғ ө те к шті ластан ан алалар а Алматы, Жамбыл, Ө ү ғ қ ғ Зырьяновск, скемен, Теміртау алаларын жат ызу а Ө қ қ ғ болады; К шті ластан андар а – Шымкент, ара анды, бал аш, ү ғ ғ Қ ғ қ А т бе алалары жатады; қ ө қ Орташа ластан андар а: Жез аз ан, останай, Павлодар, ғ ғ қ ғ Қ Семей алалары жатады; қ лсіз ластан андар а: Астана, Орал, Петропавловск, А тау Ә ғ ғ қ жатады.